City Id =8

انتخاب استان

برنامه ریز

چقدر میخوای خرج کنی؟! (قیمت ها به تومان است) چیکار می خوای بکنی ؟ چقدر وقت داری؟!

«صف سلام»ِ فتحعلي‌شاه از قم تا نگارستان (1395/12/22)

فرزندان فتحعلي‌شاه در رديف بالا ايستاده‌اند و رديف پايين مختصِ نوه‌هاي اوست تا به شاهِ بزرگ ايران سلام دهند، شاهزاده‌هايي که سال‌هاست در قابِ ديوار گچي جا خشک کرده‌اند و هر از چند گاهي خانه‌شان تغيير مي‌کند.

«صف سلام»ِ فتحعلي‌شاه از قم تا نگارستان

«صف سلام» فتحعلي شاهي فقط يک تابلوي نقاشي نيست که مانند ديگر آثار تاريخي ايران در يک نقطه آويزان بمانند و هراز چند گاهي مرمت، بازسازي يا هر اقدام ديگري روي آن‌ها انجام شود. اين، يک تابلوي نقاشي است که ابتدا در خانه‌اي تاريخي و نزديکِ حرم حضرت معصومه (س) کشيده شده است.

به گزارش ايسنا، «فتح‌الله نيازي» طراح، مجري و مشاور پروژه حفاظت و مرمت «صف‌سلام» فتحعلي‌شاهي که از حدود ده سال گذشته درگير بررسي پژوهش روي تابلوي نقاشي قاجاري «صف سلام» بود، خود را درگير روند بررسي، پژوهش و مطالعه‌ي اين تابلوي قاجاري کرده تا آن‌چه که بايد را از اين اثر تاريخي و منحصربه‌فرد به دست آورد. او نتايج بررسي‌هاي خود را اين‌طور به خبرنگار ايسنا توضيح مي‌دهد.

«صف سلام» را چطور يافتند؟

«در زمان فتحعلي‌شاه و به دستور وي خانه‌اي با نام «عمارت شاهي» در کنار حرم حضرت معصومه (س) ساخته و وقف‌نامه‌اي در سال 1248 قمري توسط کيکاوس ميرزا حکمران قم به نيابت از فتحعلي‌شاه تنظيم مي‌شود تا زائران و شخصيت‌هايي خاص در اين خانه مستقر شوند. در بخش مخصوص پادشاهِ اين خانه نيز تالاري ساخته مي‌شود و چهره‌ي بيش از صد تن از شاهزادگان قاجاري توسط «محمد علي نقاش‌باشي» در آن اجرا مي‌شود.

شاهزاده‌هاي قاجاري منتظر دادن «سلام» به شاه بزرگ

تا اين‌که درسال 1338 و در زمان آيت‌الله بروجردي و هنگام احداث مسجد اعظم قم، اين عمارت تخريب مي‌شود. اما قبل از آغاز تخريب، اين تقاشي‌هاي گچي، با يک تکنيک خاص توسط گروه «ايزمئو» ايتاليا که از حدود 1315 وارد ايران شده و بسياري از آثار تاريخي را مرمت کرده بودند، با ايجاد يک بستر گچي در قالب 55 قطعه از ديوار جدا مي‌شوند، اقدامي که مي‌توان آن را قابل قبول دانست، چون فواصل جداکننده‌اش تنظيم شده و هيچ آسيبي به صورت شاهزادگان قاجار وارد نشده بود. بنابراين با تخريبِ خانه، نقاشي‌ها به مقبره‌ي «شاه سليمان» منتقل مي‌شوند.

در سال 1352 و در سفري که خاندان پهلوي براي بازديد از اماکن تاريخي - فرهنگي - مذهبي قم به اين شهر داشتند، نقاشي «صف سلام» را در مقبره‌ي شاه سليمان صفوي مي‌بينند و در سال 1353 اين مجموعه نقاشي‌ها براي جانمائي در موزه‌ي نگارستان (موزه‌ي قرآن کنوني در تهران) به پايتخت منتقل و در مجلس شوراي مليِ وقت دپو مي‌شوند. اما در آن زمان يک قطعه از 55 قطعه نقاشي دپو شده در مقبره‌ي شاه سليمان باقي مانده بود که در سال‌هاي بعد به موزه‌ي آستانه حضرت معصومه (س) منتقل مي‌شود.

آثار دپو شده در مجلس شوراي ملي باقي مي‌مانند تا سال 1383 که براساس تحقيقات، پژوهشکده حفاظت و مرمت، اين کتيبه‌ها را به کاخ گلستان و عمارت چادرخانه منتقل مي‌کند و امين اموال، مجموعه‌ي نقاشي‌ها را تحويل مي‌گيرد و در سال‌هاي 84 – 85 تحقيقات اوليه توسط «فتح‌الله نيازي» و «مينا رمضان جماعت» براي شناسايي اين تابلو آغاز مي‌شود، در همان زمان نقطه‌اي در کاخ گلستان براي نصب اين آثار مشخص و عمليات حفاظت اضطراري روي آن‌ها تعيين مي‌شود.»

حفاظت اضطراري «صف سلام» را نجات مي‌دهد

نيازي در ادامه درباره‌ي روند مرمت و نجات‌بخشي اين تابلوي ارزشمند مي‌گويد؛ «از آغاز کار در سال 85، آثار به تالار «باب عالي» در کاخ گلستان منتقل و کارهاي پژوهشي تاريخي و مطالعات فني در شرايط بسيار نامطلوب مکاني و محيطي و با مشقت فراوان آغاز مي‌شود.

مراحل آماده‌سازي تالار براي نصب تابلوي صف سلام

براي هر قطعه از آثار شناسنامه‌ي آسيب‌شناسي و مستندنگاري تهيه مي‌شود و روي هر کدام از قطعات که نياز به حفاظت و مرمت اضطراري داشتند، کارهاي حفاظتي انجام مي‌شود و در نهايت به طور مطلوب و استاندارد داخل جعبه‌هاي تهيه شده، بسته بندي مي‌شوند و شناسنامه‌هاي مستندنگاري و آسيب‌نگاري آن‌ها روي جعبه‌ها نصب مي‌شود.

براي شناسايي لايه‌هاي رنگ يا پيدا کردن رقم يا امضاي پنهان عکاسي مادون قرمز از قطعات نقاشي تهيه مي‌شود که نتايج جالبي را به دنبال داشت.

در ادامه براساس بررسي‌هاي انجام شده، يکسري وجه تسميه درباره‌ي اين تابلو به دست مي‌آيد. به اعتقاد برخي اين نقاشي‌ها متعلق به کاخ گلستان و افراد ديگر متعلق به مجموعه‌ي نگارستان يا مجموعه‌هاي تاريخي ديگر بوده است. حتي، براساس تحقيقات چند نفر از اعضاي هيات علمي دانشگاه تهران، چندين نقاشي «سلام» که از اصل کار روي بوم کپي شده بود، به دست مي‌آيد.»

خانه‌ي اصلي «صف سلام» فتحعلي‌شاهي کجاست؟

مشاور پروژه‌ي حفاظت و مرمت تابلوي «صف سلام» درباره‌ي چگونگي کشف خانه‌ي اصلي اين اثر ارزشمند نيز به خبرنگار ايسنا توضيح مي‌دهد.

«در سال‌هاي اخير که موضوع مرمت اين نقاشي‌ها در تهران مطرح شده بود، کارشناسان فکر مي‌کردند اين نقاشي‌ها متعلق به يکي از بناهاي قاجاري در تهران است، تا سال 94 که ما - «فتح‌الله نيازي» و «رمضان جماعت» - به صورت اتفاقي به موزه‌ي حرم حضرت معصومه (س) در قم مراجعه و تصويري از نقاشي‌ها را به بهزاد يوسف‌زاده، امين اموال و کارشناس موزه آستانه مقدسه قم ارائه مي‌کنيم، او نيز با توجه به قطعه نقاشي ارائه شده و قطعه پازل موجود در موزه‌ي قم، پازل نهائي را نشان مي‌دهد و مشخص مي شود اين مجموعه نقاشي‌هاي گچيِ ديواري متعلق به «عمارت شاهي» در قم است .

مراحل مرمت تابلوهاي «صف سلام» توسط مرمتگران

در ادامه بررسي‌هايي که در موزه آستانه انجام مي‌شود، اطلاعات جديدي از نام نقاش و وقف‌نامه بنا و ساير اطلاعات مرتبط به دست مي‌آيد که در اختيار ما قرار مي‌گيرد و در شهريور 94 نيز اين اطلاعات در قالب کتابي با نام «ديواره نگار صف سلام فتحعلي‌شاهي» توسط مينا رمضان جماعت جمع‌آوري و در آن تاريخچه‌ي ديوارنگاره‌هاي صف سلام فتحعلي شاه و شرح حال شخصيت‌هاي حاضر در آن نقاشي بيان مي‌شود.»

صف سلام از 150 شاهزاده به 100 نفر کاهش داشت

به گفته‌ي نيازي و براساس تحقيقات انجام شده؛ «در سفرنامه ناصرالدين شاه تعداد شاهزاده‌هاي قاجاري نقاشي شده روي ديوار عمارت شاهي در قم 150 نفر نوشته مي‌شود، اما چند سال بعد و در سفرنامه‌ي «صاحب جم» تعداِد شاهزاده‌هاي فتحعلي شاه در «صف سلام»  110 نفر عنوان مي‌شود و حالا اگر شاهزاده‌هاي قاجاري ايستاده روي تابلوي گچي «صف سلام» در تالار باغ نگارستان را بشماريد، با احتساب فتحعلي‌شاه فقط  100 نفرند.

اين کاهش تعداد شاهزاده‌ها روي تابلوي گچي نقاشي شده، نشان از بي‌توجهي در ساليان گذشته نسبت به اين اثر ارزشمند است.

مراحل مرمت مجموعه تابلوهاي صف سلام

از سوي ديگر نام و چهره‌ي يکي دو نفر از شاهزادگان مخدوش شده‌اند که براساس اطلاعات و بررسي‌هاي تاريخي انجام شده به نظر مي‌رسد اين کار حتي مي‌تواند در زمان پايان خلق تابلوي «صف سلام» رخ داده باشد. چون فتحعلي شاه با دو پسر خود رابطه‌ي خوبي نداشت، بنابراين مي‌توان آن چهره‌ها را متعلق به آن دو دانست.»

مخدوش شدن چهره‌ و نام شاهزاده‌ي قاجاري در تابلوي «صف سلام»

چطور شاهزاده‌هاي قاجاري سر از باغ نگارستان درآوردند؟

نيازي چگونگي انتقال تابلوي نقاشي «صف سلام» فتحعلي‌شاه به باغ نگارستان در ميدان بهارستان تهران را اين‌طور بيان مي‌کند؛ «از سال 1385 تابلوهاي بسته‌بندي شده _ که مرمت اضطراري آن‌ها نيز انجام شده بود _ در محل کاخ گلستان نگهداري مي‌شد، تا اين‌که پس از تحقيقات انجام شده توسط مصطفي ده پهلوان –رئيس باغ موزه نگارستان- و همکارانش درباره‌ي خصوص  تطابق اين نقاشي‌ها با نقاشي‌هاي متعدد «صف سلام» فتحعلي شاه در قصر نگارستان قديم، مکاتبات مختلفي با سازمان ميراث فرهنگي درباره‌ي ارائه‌ي اين آثار به دانشگاه تهران با هدف نصب در باغ نگارستان کنوني انجام مي‌شود.

که با توجه به تغيير مديريت‌هاي متعدد در سازمان ميراث فرهنگي از دوره‌ي حميد بقايي تا پايان دولت نهم، مکاتبات مختلف دانشگاه تهران با وجود پيگيري‌هاي ده‌پهلوان به نتيجه‌اي نمي‌رسد تا اينکه در اوايل دولت دهم و مذاکرات با محمدحسن طالبيان، معاون ميراث فرهنگي سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري؛ محمدرضا کارگر، مدير اداره کل موزره‌ها و پروين ثقه‌الاسلام، مدير وقت کاخ گلستان در يک تفاهم‌نامه بين دانشگاه تهران و سازمان ميراث فرهنگي و ارزيابي‌هاي کميته‌ي فني سازمان، اين آثار پس از حدود 11 سال نگهداري در کاخ گلستان به باغ نگارستان منتقل مي‌شود.

«صف سلام» در کاخ نگارستان

هر چند در همان زمان نگهداري در کاخ گلستان بارها و بارها سازمان ميراث فرهنگي در دوره‌ي مديريت‌هاي مختلف تصميم به نصب اين تابلوي نقاشي در مکان‌هاي مختلف فرهنگي تهران مانند کاخ گلستان، کاخ نياوران، موزه دوران اسلامي، موزه ملک، ساختمان سازمان ميراث فرهنگي، پژوهشکده حفاظت و مرمت، بنياد ايران شناسي، مجلس شوراي اسلامي و حتي فرودگاه امام خميني (ره) مي‌کند، اما در نهايت هيچ کدام انجام نمي‌شوند.»

«صف سلام» را چطور سرپا کردند؟

نيازي در توضيح چگونگي نصب اين تابلوي تاريخي گچي نيز توضيح مي‌دهد.

مراحل نصب تابلوي صف سلام در تالار فروزانفر باغ نگارستان

«براي نصب اين نقاشي‌ها ابتدا ماکتي از فرم نصب آثار تهيه و سپس طراحي‌هاي سه بعدي در مقياس‌هاي مختلف آماده شد و پس از تآييد شوراي راهبردي، پروژه ساختِ سازه در تالار فروزانفر باغ نگارستان آغاز شد.

ما در اين پروژه بدون شک با يکي از پيچيده‌ترين و سخت‌ترين کارهاي حفاظتي و مرمتي در اين سال‌ها روبرو بوديم. به همين دليل نياز به هم‌فکري، حوصله و دقت زيادي داشتيم که خوشبختانه بدون وارد شدن هيچ آسيبي به قطعاتِ نقاشي شده، به روش مکانيکال و يک طراحي ريگلآژيِ مناسب، قطعات روي سازه و قطعات فلزي طراحي شده و نصب شدند.

همچنين براي انتقال و بالا بردن آثار براي نصب روي سازه، يک ليفتراک مخصوص طراحي و ساخته شد. پس از نصب قطعات و چيدمان آنها، سخت‌ترين بخش کار تنظيم کردن قطعات کنار هم و تراز کردن آنها بود که زمان زيادي براي آن صرف شد. پس از انجام موفقيت آميز اين بخش، کارهاي مرمتي از قبيل پاکسازي و لايه برداري، استحکام بخشي لايه‌ها، پر کردن بخش‌هاي کمبود، پرداخت نهايي و موزون سازي رنگي و تثبيت نهايي انجام شدند.

از مهمترين بخش‌هاي کار، موزون سازي رنگي قطعات کنار يکديگر بود، براي اين بخش چون همه بر اين امر آگاه بوديم که ماهيت کالبدي بناي اصلي اين نقاشي‌ها از بين رفته و شايد بتوان گفت از يک اثر منقول به يک اثر غير منقول تبديل شده، به هيچ وجه نبايد نقاشي‌ها در دل يک ديوار نصب و قطعات به يکديگر متصل مي‌شدند، بنابراين با توجه به آسيب‌هاي فيزيکي زيادي که به قطعات نقاشي وارد شده بود و بخش‌هاي کمبود و ريختگي با حجم‌هاي مختلف نمايان بود، از يک تکنيک تقريبا نو به صورت محوِ نقش به وسيله‌ي «تاش قلم‌مو» بخش‌هاي ريختگي موزون‌سازي شد، اقدامي که بسيار  وقت‌گير و مشکل بود.

اماده‌سازي و کپي قطعه باقي مانده در موزه حرم حضرت معصومه براي نصب در جاي مشخص

همچنين چون قطعه‌ي موجود در موزه‌ي آستانه حرم حضرت معصومه (س) هنوز در اختيار تيم ساماندهي تابلو قرار نگرفته است، براي اينکه ديد مخاطب بعد از نصب قطعه‌ي اصلي گمراه نشود، تصميم به بازسازي کامل اين قطعه نقاشي با يک پرده روشن‌تر گرفتيم و امروز اين بخش از تابلو نيز که قطعه‌ي نزديکي به فتحعلي‌شاه است نيز کامل در مقابل ديد مخاطبان قرار گرفته است.»

حالا پس از گذشت حدود 200 سال از خلق تابلوي «صف سلام» فتحعلي‌شاهي، بار ديگر اين تابلو درست براساس موقعيتي که در زمان خلق اثر در «عمارت شاهي» قم بر ديوار نقش بسته بود، در تالار فروزان‌فر در باغ نگارستان نصب شده و قرار است براي هميشه باقي بماند.

سميه ايمانيان - خبرنگار ايسنا

صف سلام در تالار فروزانفر باغ نگارستان
فتحعلي‌شاه منتظر «سلام» شاهزاده‌هاي قاجاري

منبع : ايسنا

این خبر را با دوستان خود به اشتراک بگذارید



تگ ها