City Id =8

انتخاب استان

برنامه ریز

چقدر میخوای خرج کنی؟! (قیمت ها به تومان است) چیکار می خوای بکنی ؟ چقدر وقت داری؟!

نقش باغ صاحبقرانيه در شکل‌گيري کالبد کنوني تهران بزرگ (1396/06/26)

باغ صاحبقرانيه از اواسط دوره قاجار آغازگر آباداني صفحات شمالي تهران قديم و احيا و احداث باغ‌هاي بزرگ در فاصله‌اي بسيار دور از دارالخلافه و هسته مرکزي تهران شد.
نقش باغ صاحبقرانيه در شکل‌گيري کالبد کنوني تهران بزرگ

به گزارش بزنيم بيرون ، عفت نريماني راد از کارشناسان ميراث فرهنگي در مقاله‌اي به بررسي نقش کاخ و باغ صاحبقرانيه در شکل گيري تهران بزرگ پرداخت.

 
در اين مقاله آمده است:
 
قصر نياوران در باغي بزرگ در دهکده نياوران ساخته شد. فتحعلي شاه و محمد شاه هر يک منزلگاهي ييلاقي در اين مکان ساخته بودند و ناصرالدين شاه با تخريب آن‌ها قصر نياوران را ساخت و در سي امين سال حکومت و به دليل آغاز قرن دوم زمامداري وي، صاحبقرانيه نام گرفت.
 
بنا به اشارات اعتمادالسلطنه در مرآت البلدان: «مشيرالدوله به مباشرت و مسئوليت اين مهم برگمارده شد. بدين روال چنانکه در مرآت البلدات آمده «در سال ۱۲۶۷ ه. ق ناصرالدين شاه به مشيرالدوله دستور داد عمارت جديد سلطاني در قصبه نياوران بنا نمايد و بازاري مشتمل بر يکصد باب دکان در نياوران بسازد.»
 
کارنا سرنا، سياح اروپايي که در سال ۱۲۹۴ ه. ق برابر با ۱۸۷۷ميلادي به ايران آمده بود و بخت آن را داشت که قصر نياوران را ببيند، درباره اين بنا چنين نوشته است: «زيباترين اقامتگاه تابستاني ناصرالدين شاه قصر نياوران است. اين کاخ ساختماني است به سبک امروز واقع در دامنه سلسله جبال البرز که باغي شکوهمند مشرف به دشت شميران آن را احاطه کرده است، حتي در گرمترين ايام سال نيز زير درختان انبوه اين باغ نسيمي‌خنک در جريان است و به همين جهت شاه قسمتي از گرماي قلب الاسد را در اين کاخ مي‌گذراند.»
 
در سال ۱۲۹۷ ه. ق تحولي کلي در عمارت نياوران صورت مي‌گيرد، شاه و نزديکانش براي تجديد بنا در شکل جديد رايزني‌هاي فراوان داشتند و يحيي خان مشيروالدوله به عنوان وزير عدليه طي حکمي‌شروع به بناي عمارتي با شکوه در آن نمود چنان که مي‌آيد «اين قصر عالي از دو سمت مفتوح است. يکي از طرف جنوب که منظر آن تمام جلگه تهران است و يکي ديگر از طرف شمال که منظر به کوه البرز دارد و طرف جنوب آن عالي‌تر و مزين‌تر است.»
 
دکتر فووريه پزشک ناصرالدين شاه، در کتاب سه سال در دربار ايران مي‌نويسد: «در بالاتر از محلي که ناصرالدين شاه عمارت حاليه را ساخته سابقاً قصر فتحعلي‌شاه بود و اين شاه آن را خراب کرده و قصر خود را به عوض آن در ميان اين باغ وسيع بنا نموده، قريب چهل منزل جديد که هر يک اقلاً سه اتاق دارند براي زنان حرم ساخته است. از اين منازل گذشته در طرف دست راست، عمارت مجزايي است مخصوص انيس الدوله که ديواري آن‌ها را از منازل ساير اهل حرم جدا مي‌کند.»
 
در زمان مظفرالدين شاه ديواري از شرق به غرب در شمال کاخ صاحبقرانيه کشيده شد و محل حرم و خواجه سرايان را جدا کردند. در زمان احمد شاه نيز به همين روال در شمال قصر جهان نما ديواري کشيده و قصر و ديوانخانه را از محل حرم و خواجه سرايان جدا کردند.
 
بر طبق منابع تاريخي، کوشک زيباي احمد شاهي در دوران آخرين پادشاه قاجار در شمال کاخ صاحبقرانيه به فاصله ۱۰۰ متري از آن بنا شد.
 
در دوران پهلوي اول به منظور برگزاري مراسم جشن عروسي محمدرضا پهلوي و فوزيه، کاخ صاحبقرانيه دستخوش تحولات چشمگيري شد. نخست ديوار ميان ديوانخانه و حرمسرا را تخريب کردند و سپس بناي اقامتگاه‌هاي زنان حرم را نيز که بنا به روايات بين چهل الي پنجاه واحد بود تخريب کردند. معيرالممالک در کتاب ابنيه عصر قاجار در اشاره به وضعيت مجموعه سلطنتي نياوران و کاخ صاحبقرانيه چنين مي‌نويسد: «اکنون عمارت بزرگ بيروني آن سر پاست ولي از باغ عمارت اندروني و بناهاي دربار، نقارخانه، کشيک خانه، آشپزخانه و قراول خانه که در قسمت شمال و شمال غربي کاخ موجود واقع بود اثري برجاي نماند.»
 
در کتاب جغرافياي تاريخي شميران از منوچهر ستوده نيز ضمن اشاراتي به چهل بناي اهل حرم و بناهاي امين اقدس و انيس الدوله، آمده که: «در جلوي اين چهل بنا، محلي براي پوش سلطنتي و پشت آنها هم محلي براي نشستن در هواي آزاد بوده است. جنوب قصر جهان نما هم باغي است که محل تفرج وگردش ناصرالدين شاه با حرم بود.»
 
در دوران پهلوي دوم ساخت کاخ بزرگ نياوران که از ابتدا با عنوان (اقامتگاه مهمانان سلطنتي) طراحي شده بود، با تراشيدن بخش متراکم درختان و انهدام فضاي سرسبز ضلع شمال شرقي باغ، در سال ۱۳۳۶ آغاز گرديد. با تغيير کاربري بناي مذکور (که بيش از ۹۰۰۰ مترمربع وسعت دارد) به فضاي سکونتگاهي اصلي خاندان پهلوي دوم، عملاً بيشترين ميزان دست اندازي در عرصه اين باغ باشکوه صورت گرفت.
 
ساخت بناي مذکور با ساختمان کتابخانه ويژه فرح پهلوي و بناهاي متعدد اداري و خدماتي در جنب شمال غربي و سپس احداث بنايي در جنوب غربي سايت و تخريب گونه‌هاي سبز ديگري در گوشه و کنار، و در فضاي سبز شمال سايت با کاشت گونه‌هاي بيگانه درخت‌ها، گياهان و برکه ژاپني مترادف شد. با اعمال بازسازي‌ها و پاره اي تغييرات در معماري داخلي، بناهاي نيمه متروکه کوشک احمدشاهي اقامتگاه فرزند ارشد و کاخ صاحبقرانيه دفتر اصلي پهلوي دوم گرديدند.
 
باغ صاحبقرانيه که هم اينک به نام (مجموعه فرهنگي تاريخي نياوران) ناميده مي‌شود بستر وقوع بسياري از مهمترين وقايع سياسي تاريخي کشور در طي يکصد و پنجاه سال اخير بوده است. رخدادهاي مهمي‌چون اقامت و سکونت پنج پادشاه دوران قاجار و پهلوي، امضاي فرمان مشروطيت توسط مظفرالدين شاه، برگزاري برخي از مهمترين جلسات و توافقات سياسي در اين فضا، تبديل آن به عنوان سکونتگاه و مقر حکومتي آخرين پادشاه سلسه سلطنتي ايران و حضور وي تا واپسين ساعت ترک ايران، به اين باغ هويت سياسي ويژه اي بخشيده است.
 
 
 
باغ صاحبقرانيه در برهه‌اي از زمان موردتوجه و عنايت ناصرالدين شاه قاجار قرار گرفت که تهران در محدوده دارالخلافه فتحعلي‌شاهي کالبدي بسيار کوچک داشت، فراگرد ديواره و باروهاي تهران مجموعه کثيري از باغ‌هاي مختلف همچون باغ نگارستان، دوشان تپه، مستوفي، بهجت آباد، باغشاه و... قرار داشتند که شاه به فراخور موقعيت و اوضاع روحي خويش کوتاه زماني در هر يک از آن‌ها اتراق مي‌نمود. احياء و بازپيرايي باغ نياوران و احداث بناي قصر تابستاني که در فاصله‌اي بسيار دور از تهران قديم و باغ‌هاي دور تا دور آن قرار داشت، نيازمند تأمين مسير دسترسي مناسبي بود که اين مهم نيز در کوتاه زماني ميسر شد.
 
اقامت تابستاني شاه قاجار و معاشران درباريان در باغ صاحبقرانيه، اقامت ناگزير کليه صاحب منصبان عالي مقام حکومتي، اعيان و اشراف در بخش‌هاي شمالي تهران جهت تماس مداوم با دربار و شخص شاه سبب شد تا سکونت آن‌ها از شکل اختياري اتراق در ييلاق به شکل الزامي‌سکونت در آن حيطه تبديل شود.
 
در اين ارتباط حتي سفراي کشورهاي مهم بيگانه نيز به پيروي از درباريان و معاشرين شاه قاجار اقدام به تملک و آباداني باغ‌هاي بزرگي در محدوه شميران و نياوران و احداث بناهاي اقامتگاهي تابستاني کردند.
 
احداث و احياي باغ‌هاي مهمي‌چون: باغ اقدسيه، باغ سلطنت آباد، باغ منظريه، باغ فرمانفرما، باغ کامرانيه، باغ ظهيرالدوله، باغ ملک، باغ دربند، باغ فردوس، باغ آصف السلطنه و نيز تملک و توسعه باغ‌هاي بزرگ ديگري در اين محدوه توسط سفارتخانه‌هاي روسيه تزاري، عثماني، انگلستان و فرانسه و... همه متأثر از حضور پررنگ ناصرالدين شاه در باغ صاحبقرانيه بوده است.
 
اين رويکرد حرکت ساير اقشار اجتماعي را به سمت شمال تهران به دنبال داشت. چه سکونت تابستاني طبقات مرفه پيش گفته، لزوم ايجاد امکانات و حضور خدمات مورد نياز و قابل تأمين توسط لايه‌هاي پايين تر اجتماع را طلب مي‌کرد.
 
اگر چه نقش شاخص باغ صاحبقرانيه در دوران ۲۰ ساله حکومت پهلوي اول اوايل حکومت پهلوي دوم براي مقطعي از زمان به کاخ سعدآباد تفويض شد، اما با حضور و اقامت آخرين خاندان سلطنتي (خانواده پهلوي دوم) در باغ صاحبقرانيه در دهه۱۳۴۰ و تبديل بخشي از باغ به کاخ اقامتگاهي و دفتر حکومتي، مجدداً جاذبه عظيم  صاحبقرانيه در فراخواني و اسکان خانواده‌هاي مرفه و اقشار آريستوکرات تشديد شد و همچنان تا واپسين لحظه حکومت پهلوي دوم سبب حرکت بافت مسکوني تهران بزرگ در قالب ساخت و سازهاي بي وفقه بناهاي مسکوني وسيع در عرصه مزارع و کشتزارها و مشخصاً باغ‌هاي واقع در کوهپايه‌هاي شمال تهران شد.
 
به بيان دقيق تر در مقياس کلان، کاخ باغ صاحبقرانيه از اواسط دوران قاجار (۱۲۶۷ه. ق) آغازگر و عامل بسيار مهمي‌در آباداني صفحات شمالي تهران قديم، احياء و احداث باغ‌هاي بزرگ واقع در مناطق شمالي و کوهپايه اي در فاصله اي بسيار دور از دارالخلافه و هسته مرکزي تهران شد، امري که رفته رفته مغناطيس و عامل حرکت و رشد بافت شهر در راستاي جنوب به شمال گرديد و مداوماً در طي بيش از يکصد و پنجاه سال تداوم يافت.
 
در مقياس منطقه اي اما، جاذبه فراوان و عملکرد باغ ياد شده به نوعي سبب از دست رفتن حوزه وسيع طبيعي و قلمرو محيطي پيرامون مجموعه و تنگ تر شدن مداوم عرصه سازمان فضايي بر آن شد.
 
به بياني روشن‌تر اگر کاخ صاحبقرانيه جاي گرفته بر صفحه‌اي رفيع و برخوردار از منظري بي‌نظير و با شکوه مشرف به دشت بزرگ پيش‌رو، سبب شکل گيري باغ‌هاي مصفا و وسيع و تعميم فضاي سبز آراسته و معمور در گستره وسيع زير سيطره خود شد. در دوران پهلوي دوم به سبب افزايش جاذبه و اقبال بيش از حد اطرافيان و صاحب منصبان حکومتي به منطقه و احداث بافت‌هاي مسکوني در جوار آن رفته رفته قلمرو پيرامون خود را از دست داد. با شکل گيري شهرک اعيان نشين صاحبقرانيه و تفکيک اراضي و ساخت واحدهاي مسکوني در باغ‌هاي پيرامون، عملاً حرکتي مهلک و تخريبي در جهت از دست رفتن چشم اندازهاي کم نظير منطقه، خشک شدن مزارع و سر بر آوردن شماري از واحدهاي مسکوني آغاز شد.
 
پس از انقلاب نيز با از بين رفتن قدرت حکومتي و انهدام سيستم کنترل حريم امنيتي پيرامون مجموعه، روند ساخت و سازهاي ياد شده با افزايش جمعيت و اعطاي بي رويه تراکم، به قد برافراشتن بودن عنان بناهاي بلند مرتبه و برج‌ها در اطراف و اکناف مجموعه منجر گرديد تا بدان جا که ارزش‌هاي بصري باغ و منظر آن از خارج به داخل و چشم اندازهاي بي مانند آن از داخل به خارج و ريز اقليم محدوده آن به شدت مخدوش شد.
 
تصاوير هوايي موجود که تغيير و تحولات باغ در عرصه داخلي و حوزه بيروني آن را از سال ۱۳۳۵ تا سال۱۳۷۴مشخص مي‌کند، شواهدي گويا بر روند ۴۰ ساله تخريب و آلايش پيکره و بستر طبيعي محل استقرار باغ صاحبقرانيه يا نياوران تلقي مي‌شوند.
 
تمامي‌مساعي مصروف در امر ساماندهي باغ ايراني زماني به نتيجه خواهد رسيد که باغ به مثابه پديده اي زنده، پويا و نيز عاملي حاضر و مؤثر در حيات اجتماعي و فرهنگي جامعه امروزين ارزيابي و شناخته شود.
 
بايد اشاره نمود که حيطه و حوزه عملکردي اجتماعي و فرهنگي بسياري از باغ‌هاي مطروحه در اين همايش همانند باغ صاحبقرانيه محدوده اي محلي و منطقه اي نبوده بلکه مقياسي ملي دارد و يگانه راه، حفظ، احياء و ساماندهي براي حضور پايدار و عنصر باغ ايراني در کشور، همانا ايجاد شرايط لازم براي بستر طبيعي و حوزه فرهنگي وسيع فراگرد آنان است.   
 
وضعيت باغ صاحبقرانيه با توجه به هجوم بي وفقه سازندگان واحدهاي مسکوني و اداري به حريم باغ به شدت مخاطره آميز است. بايد اذعان داشت که تنها ارتباط و تعامل مداوم بين بقاياي باغ‌هاي تاريخي و ديگر آثار فرهنگي و همچنين وجود اراده و رويکردي ملي در راه تبيين ارزش‌هاي معنوي و هويت تاريخي آنان عامل بقا و تداوم حيات اين عنصر بي نظير خواهد بود.
 
منابع:
 
باغ ايراني بازتابي از بهشت، تأليف محمدرضا مقتدر، مينوش ياوري و مهدي خوانساري
تهران ظهور يک کلانشهر، علي مدني پور، حميد زر آزوند، سازمان فناوري اطلاعات وارتباطات شهرداري تهران
جغرافياي تاريخي شميران، دکتر منوچهر ستوده.
مرآت البلدان، جلد چهارم
مجله موزه‌ها شماره ۴۱
سه سال در دربار ايران، دکتر ژوانس فووريه، ترجمه عباس اقبال آشتياني

منبع : خبرگزاري مهر

این خبر را با دوستان خود به اشتراک بگذارید

  • کاخ صاحبقرانيه

    كاخ صاحبقرانيه در منطقه نياوران بي‌شك يكي از زيباترين آثار تاريخي تهران است. حوادث مهم و تصميمات سرنوشت‌سازي كه در پشت ديوارهاي مستحكم اين قصر صدوپنجاه ساله تهران رخ داده، توانسته است مسير تاريخ معاصر را تغيير دهد.

    0 دیدگاه 12985 بازدید


تگ ها