City Id =8

انتخاب استان

برنامه ریز

چقدر میخوای خرج کنی؟! (قیمت ها به تومان است) چیکار می خوای بکنی ؟ چقدر وقت داری؟!

از «قلعه فورگ» خراسان جنوبي چه مي دانيد؟ (1396/11/01)

جستجو درباره‌ي «قلعه فورگ»ِ خراسان جنوبي در اينترنت، هر چند يکسري اطلاعات اوليه از اين بنا را به درستي ارائه مي‌دهد، اصل ماجرا درباره‌ي قلعه فورگ آن طور که دو پژوهشگر ادعا مي‌کنند، متفاوت با مطالبي است که با جستجو در فضاي مجازي به آن‌ها دسترسي پيدا مي‌کنيد.
از «قلعه فورگ» خراسان جنوبي  چه مي دانيد؟

زينب آزمون و مهدي رفيعي دوتن از پژوهشگراني هستند که به جاي اعتماد به مطالب تکراري سايت‌ها و حتي «ويکي‌پديا» براي به دست آوردن اطلاعات دقيق و کامل درباره‌ي اين قلعه، چندين ماه مطالعه، پيگيري و پرس‌وجو براي به دست آوردن اطلاعات دقيق درباره‌ي اين قلعه‌ي تاريخي داشتند. دکتر حسن کريميان معاون پژوهشي دانشکده ادبيات و علوم انساني دانشگاه تهران نيز اين بررسي‌ها و نتايج مطالعات آن‌ها را تائيد مي‌کند.

آزمون در گفت‌وگو با ايسنا، در توضيح درباره‌ي اين قلعه نخست به موقعيت "قلعه ميرزا رفيع‌خان" اشاره مي‌کند و مي‌گويد: «قلعه تاريخي ميرزا رفيع‌خان (فورگ) در جبهه شمالي روستاي کوهستاني فورگ در شهرستان در ميان خراسان جنوبي در حدود ۱۱۰ کيلومتري شرق بيرجند و ۱۲ کيلومتري جنوب غرب شهر اسديه قرار دارد. دسترسي به روستاي فورگ از مسير جاده بيرجند- اسديه امکان پذير است.

اين روستا از شمال به روستاي سرو، از جنوب به "جاجِتگ" و "اسکندر"، از غرب به روستاي "درميان" و از شرق به روستاي "اره فورگ" محدود شده است. خانه‌هاي روستاي فورگ که با سقف‌هاي صاف و حجم‌هاي مکعبي خود و مصالح خشت، گِل، چوب و سنگ با رنگ محيط پيرامون خود کاملا در هماهنگي و همنوايي هستند، دايره‌وار به شکل پلکاني به گرد قلعه حلقه زده‌اند.»

اين باستان‌شناس با اشاره به ساختار اين قلعه نيز مي‌گويد: «قلعه ميرزا رفيع‌خان يکي از ۱۰ قلعه بزرگ کشور به شمار مي‌رود که در سه سطح، با دو حصار و برج‌هاي متعدد ساخته شده و با داشتن کهندژ، شارستان و ربَض، يک ارگ کامل ايراني را شکل داده که به همراه بافت تاريخي روستا، مجموعه جالب توجهي را به وجود آورده است.

بناي قلعه روي صَخره طبيعي، بدون وجود پي، مستقيما از بستر صخره‌ها شروع شده و نقشه قلعه به تبعيت از وضعيت طبيعي موجود طراحي شده است. به طور کلي سنگ، چوب، ساروج، گچ، خاک، آجر و خشت از عمده‌ترين مصالح به کار رفته در بناي قلعه است.

همچنين ورودي و دروازه‌ي قلعه در حصار شرق به ابعاد ۴.۳۰ متر عرض و ارتفاع ۴.۴۰ متر طول قرار گرفته در کنار دروازه ورودي برج و يک اتاقک براي کنترل عبور و مرور قرار داشته است.»

به گفته‌ي او در حال حاضر سازمان ميراث فرهنگي با هدف تردد آسان‌تر، يک در ورودي فرعي در سمت شرق قلعه ايجاد کرده است.

قلعه چطور در مقابل مهاجمان مورد دفاع قرار مي‌گرفت؟

آزمون درباره‌ي وضعيت تأسيسات دفاعي قلعه نيز مي‌گويد: «قلعه داراي دو حصار تودرتو بوده و حصار بيروني قلعه، ديواري مرتفع با کنگره‌هاي اريب است که در فواصلي برج‌هايي در ديوار بيروني تعبيه شده و به موازات برج خشتي حصار دوم قلعه ايجاد شده که دو بخش اول و دوم قلعه را از هم جدا مي‌کرده است. در گذشته ساختمان قلعه ۱۸ برج بوده که در حال حاضر ۱۳ برج باقي مانده است. از ديگر تأسيسات دفاعي قلعه مي‌توان به دو رشته نقب زيرزميني اشاره کرد که نقب نخست در جانب جنوب غرب قلعه به طول ۱۱۰ متر و داراي ۳۴۰ پله است که به سمت مزارع امتداد دارد، نقب دوم در سمت غرب قلعه و به سوي رودخانه امتداد يافته است.»

او در باره‌ي مطالعاتي که براي شناخت کالبدي قلعه انجام داده‌اند، نيز مي‌گويد: «قلعه در ارتفاع ۱۸۴۰ متر از سطح دريا و بر فراز مرتفع‌ترين بخش روستاي فورگ واقع شده است. وسعت قلعه حدود ۹۴۵۶ مترمربع و گستردگي آن از شرق به غرب است. به لحاظ ساختاري هر بخش قلعه نسبت به بخش ديگر در سطح بالاتري قرار گرفته است. در معماري قلعه سه بخش عمده قابل تشخيص است.

بخش اول مجموعه قلعه در شرق؛ آب انبار، فضاهاي پيرامون آب انبار يا تصفيه خانه، اصطبل، فضاي پيرامون اصطبل يا سربازخانه، انبار علوفه و محل زندگي خدمه را شامل مي‌شده و در بخش دوم مجموعه قلعه که در مرکز قلعه و در ارتفاع بالاتر و در فاصله ۵۰ متري از اصطبل عمومي ساخته شده است؛ برج خشتي، فضاي متصل به حصار شمالي با محوطه مسکوني، محل نگهداري آذوقه و تدارکات نظامي و دو مسجد زمستاني و تابستاني، را در خود دارد.

همچنين بخش سوم شاه‌نشين، "کهندژ" يا "ارگ قلعه" است. اين بخش در غربي‌ترين قسمت مجموعه و در مرتفع‌ترين بخش قلعه و در دو طبقه ساخته شده که به وسيله دو برج و حصاري مستحکم و بلند از بخش دوم جدا شده است. وجود اين برج‌ها و حصارها نشان دهنده اهميت اين بخش است. کهندژ داراي فضاهاي دست نخورده بيشتري نسبت به ديگر قسمت‌هاي قلعه است. وجود فضاهايي مانند هشتي‌ها، راهروهاي ارتباطي، اصطبل، محل ذخيره آذوقه، برج‌هاي نگهباني، نقب زيرزميني و فضاهايي با کاربري‌هاي ديگر از مهمترين ويژگي‌هاي اين قسمت است.»

نتيجه بررسي‌هاي اين دو پژوهشگر  را مي‌توان انتشار کتاب «قلعه ميرزا رفيع خان فورگ» (پايگاه حکومتي مرزداران شرق قهستان) دانست، اطلاعاتي که کاملا متفاوت از  مطالب منتشر شده در صفحات مجازي و اينترنتي است، آزمون بر اساس اين پژوهش‌ها در مورد ساختارهاي نامحسوس اين قلعه نيز مي‌گويد: «اين عناصر در کليت بنا به چشم نمي‌آيند و اغلب پس از چارچوب و ساختاربندي، جايگاه آن‌ها مشخص مي‌شود. در حالي که از عناصر حياتي يک بنا مانند  سيستم آبرساني، دفع فاضلاب، گرمابه و آبريزگاه، سيستم گرمايش و سرمايش و هنرهاي کاربردي به شمار مي‌آيند.»

اين پژوهشگر همچنين درباره‌ي مجموعه بناهاي موجود در حوزه نفوذ قلعه اين طور توضيح مي‌دهد: «در درون بافت تاريخي روستاي فورگ مجموعه بناهايي که با قلعه در ارتباط بوده‌اند در کنار هم ايجاد شده بود؛ مانند  حوض، حمام و مدرسه ميرزا (ميرزا رفيع‌خان) ، مدرسه علميه، دروازه‌هاي ورودي و کاروانسراهاي روستاي فورگ که بخشي از بافت و حريم قلعه به شمار مي‌روند.

از سوي ديگر، در قلمرو حکومتي قلعه ميرزا رفيع‌خان، قلعه‌هاي متعددي وجود داشته که با هم ارتباط داشته‌اند و خبرهاي امنيتي و هر گونه تحرکات مشکوک، را به وسيله نور آتش در شب‌ها و انواع دود آتش در روزها، به يکديگر اطلاع مي‌داده‌اند. مانند قلعه "طبس مسينا"، قلعه "علي‌آباد طبس مسينا"، قلعه "محمدآباد طبس مسينا"، قلعه "خرمک"، قلعه "نو گلويچ"، قلعه "رزه"، قلعه "نوغاب"، قلعه "محمدآباد درميان".»

ساخت قلعه فورگ با چه رويدادهاي تاريخي همراه بوده است؟

اين باستان‌شناس درباره‌ي پيشينه‌ي ساخت اين قلعه نيز اين طور توضيح مي‌دهد: «اين اثر يکي از آثار به يادگار مانده از دوره افشاريه است که به دستور نادرشاه و به دست ميرزا محمد بقاخان حاکم منطقه بنيانگذاري و توسعه يافته است. ميرزا محمدبقا خان فرزند ميرزا محمدرفيع‌خان اول (لامع) –شاعر و عارف دوره صفويه- با نادرشاه روابط نزديک داشت، وي به هنگام عزيمت نادرشاه به هند با صد تن از همراهان و وابستگانش در رکاب بوده‌اند. نادرشاه به سال ۱۱۶۰ هـ.ق به ميرزا محمد بقاخان که اکنون در اوج قدرت و جواني بود، دستور ساخت قلعه فورگ و حکم حکومتي منطقه را داد. وي که چند دهه حاکم منطقه بوده به علت محيط امن پيرامون فرصت لازم را جهت ساختن اين بناي بزرگ داشته است. ميرزا محمد بقاخان براي استقرار امنيت در منطقه و قلمرو خود از سلاح‌ها و تجهيزات زمان بهره مي‌برده است.

پس از نادرشاه چندين نفر مدعي جانشيني وي بوده‌اند از جمله يکي از سرداران نادر به نام احمد خان دراني که قصد استقرار حکومت يکپارچه‌اي در ايران را داشت. با قدرت گرفتن احمد شاه دراني در افغانستان که در آن روزگار بخشي از ايران محسوب مي‌شد روابط حاکمان منطقه با اين پادشاهي نزديک‌تر شد، خاندان رفيع در اين زمان به سرداري ميرزا بقاخان از حاميان احمد شاه دراني بوده‌اند.

طرفداري ميرزابقاخان از "احمد خان دراني" در اين مرحله به هيچ روي به معناي طرفداري از يک حکومت بيگانه محسوب نمي‌شده بلکه احمدخان دراني يک حاکم ايراني محسوب مي‌شده است.

احمدشاه دراني، در اسناد و فرمان‌هاي تاريخي همه جا ميرزا محمدبقا خان را به عنوان حاکم قديمي و صاحب اختيار سرکار (منطقه) قاين معرفي کرده است. ميرزا محمدبقا خان از زمان نادرشاه تا زمان تيمورشاه جانشين احمدشاه دراني يعني در يک دوره طولاني حدود نيم قرن حاکم منطقه بوده است.»

"فورگ" را چه کسي و در زمان بروز چه رخدادهايي مي‌سازد؟

آزمون توضيح مي‌دهد: «قلعه به وسيله ميرزا بقا خان بنيانگذاري و ساخته شد، تکميل ساخت و ساز، توسعه و افزودن ملحقات به آن در زمان ميرزا محمدرفيع خان دوم صورت گرفته و از اين رو به نام ميرزا رفيع خان شهرت يافته است.

مطابق آنچه از اسناد و مدارک تاريخي برمي‌آيد، در زمان حاکميت ميرزا محمد رفيع خان دوم که مصادف با دوره ميرعلي خان خزيمه فرزند اميرعلم خان اول بوده است رقابت‌هاي سياسي بر سر حاکميت اين بخش از مناطق شرقي بين حاکمان شدت مي‌يابد. با تضعيف حکومت دراني، برچيده شدن افشاريه و تثبيت قاجاريان، شدت عمل بيشتري يافته بود.

اما ريشه کشمکش‌هاي منطقه‌اي زمان ميرزا محمد رفيع خان دوم و خاندان اميرعلي خان را بايد در مسايل بسيار قديمي‌تر جست‌وجو کرد. به واقع پس از کشته شدن اميرعلم خان اول و قدرت يافتن روزافزون خاندان رفيع در منطقه، رقيب او هميشه به دنبال فرصتي براي پيشتازي و قدرت‌گيري بوده، به همين دليل از هر بهانه و فرصتي براي ضربه زدن به رقيب که رقيب اصلي‌اش به شمار مي‌رفت بهره‌برداري مي‌کرده است.

اسناد و مدارک تاريخي در خصوص جنگ بين ميرزا محمد رفيع خان دوم يا اميرعلي خان موجود است که با شهواهد و قراين تاريخي موافقت دارد. براي مثال فرماني از فتحعلي شاه که در سال ۱۳۱۹ هـق صادر شده به درگيري‌هاي اين دوره ميرزا محمد رفيع خان و امير علي خان ارتباط مي‌يابد. در اين سند فتعليشاه دستور فتح قلعه جات ميرزا رفيع خان را به ميرعلم خان صادر کرده است. ولي به دليل نفوذناپذيري قلعه امکان جنگ مستقيم براي ميرعلي خان وجود نداشته است بنابراين وي به روش خدعه و تزوير متوسل مي‌شود.

در خصوص جنگ و درگيري ميان ميرزا رفيع خان به نتيجه نمي‌رسد توطئه قتل وي را ترتيب مي‌دهد بدين صورت که پيشخدمت ميرزا محمد رفيع خان و فرزندش، ميرزا محمود خان به دست اين مهاجمان کشته مي‌شوند. پس از قتل ميرزا محمدرفيع خان، داماد وي که در نهبندان داراي مقام و منصبي بوده است، به خون خواهي برمي‌خيزد و قلعه را مجددا تسخير مي‌کند و کُرمحمد به زودي توسط هواداران ميرزا محمد رفيع خان به سزاي خيانتش به قتل مي‌رسد.»

وي با اشاره به هراس رقيبان داخلي و استعمارگران خارجي از عظمت قلعه فورگ مي‌گويد: «مشخص است که رقيبان داخلي و استعمارگران خارجي به واقع از عملکرد و تأثيراتي که قلعه مي‌توانست داشته باشد بيمناک بوده‌اند. عظمت و استحکامات چشم‌گير قلعه ميرزا رفيع‌خان به عنوان يکي از بزرگترين قلاع خراسان مي‌توانست براي رقبا تهديدآميز و رعب‌آور باشد، چرا که فتح اين قلعه با تجهيزات آن زمان امکان پذير نبود.

اين مجموعه به لحاظ استراتژيکي و نظامي و موقعيت قرار گرفتن آن در منطقه، بسيار مورد توجه بود و مي‌توانست از سوي حکومت ايران به منظور پشتيباني از قواي ايران در هرات و پيشگيري از تحولات مرزي سودمند و مورد استفاده قرار گيرد؛ اتفاقا اين موضوع نمي‌توانست مورد پذيرش و تحمل کشورهاي استعمارگر باشد، از اين رو به دنبال يافتن ضعف و راهي براي از بين بردن آن بوده‌اند.»

قلعه ميرزا رفيع خان در اواسط دوره قاجاريه چگونه بود؟

آزمون در توضيح وضعيت اين قلعه در دوره‌ي قاجار نيز بيان مي‌کند: «تا اواخر دوره قاجاريه و اوايل پهلوي از قلعه به عنوان پاسگاه يا پادگاه مرزي نظامي استفاده شده است ولي به مرور زمان متروک شد. جريانات اوايل انقلاب و شرايط سياسي و اجتماعي و آغاز جنگ تحميلي موجب آسيب ديدگي بيشتر بنا شد که بعد از تأسيس اداره ميراث فرهنگي در بيرجند براي جلوگيري از تخريب بيشتر بنا، به تعمير و بازسازي‌هاي اوليه اقدام شد.»

براساس بررسي‌هاي انجام شده توسط آزمون و رفيعي که مهمترين خروجي آن بررسي‌ها را مي‌توان انتشار کتاب «قلعه ميرزا رفيع‌خان؛ پايگاه حکومتي مرزداران شرق قهستان» دانست، دلايلي براي رد انتساب قلعه ميرزا رفيع‌خان به اسماعيليان نيز مطرح شده است؛ «با توجه به دلايل و شواهد علمي، قلعه ميرزا رفيع خان در ذيل قلاع اسماعيليه قرار نمي‌گيرد. طبق تأييد مستندات و آثار مادي-فرهنگي و کاوش‌هاي باستان‌شناسي، بر قدمت بنا به دوره افشاريه و قاجاريه صحه گذاشته شده ضمن اينکه در هيچ يک از کتاب‌هاي تاريخي قديمي نامي از اين قلعه به عنوان يکي از قلعه‌هاي اسماعيلي برده نشده است.

قلعه‌هاي اسماعيليه به لحاظ موقعيت قرارگيري، مصالح، نوع و سبک معماري داراي مشخصات ويژه‌اي هستند از جمله اين که اکثرا در مناطق دور از دسترس و کوهستاني صعب‌العبور به منظور نهان شدن و استتار ساخته شده‌اند و دسترسي به آن‌ها به دشواري امکان پذير بوده است. در حالي که قلعه ميرزا رفيع خان بر روي يک تپه سهل‌الوصول و کاملا در دسترس و عيان پي افکني شده و ساخت و ساز آن با حوصله و دقت و صرف زمان بسيار به منظور حراست و تأمين امنيت مناطق پيرامون به انجام رسيده است.»


منبع : ايسنا

این خبر را با دوستان خود به اشتراک بگذارید

  • قلعه فورگ درميان

    قلعه فورگ درميان يکي از قلعه هاي تاريخي استان خراسان جنوبي به شمار مي رود که در روستاي فورگ از توابع درميان قرار دارد. قلعه فورگ در فاصله 90 کيلومتري شرق بيرجند و 10 کيلومتري شهر اسديه واقع شده است. ساخت قلعه فورگ درميان در زمان نادر شاه توسط ميرزا بقا خان حاکم منطقه شروع شد.

    0 دیدگاه 2618 بازدید


تگ ها