City Id =8

انتخاب استان

برنامه ریز

چقدر میخوای خرج کنی؟! (قیمت ها به تومان است) چیکار می خوای بکنی ؟ چقدر وقت داری؟!

گنبد سلطانيه روايتگر هنر و تاريخ کهن (1395/01/14)

گنبدي فيروزه اي در بستر سبز رنگ چمن تاريخي سلطانيه در مسير جاده زنجان به تهران خودنمايي مي کند و گردشگران را به خود مي خواند.
گنبد سلطانيه روايتگر هنر و تاريخ کهن

به گزارش بزنيم بيرون ، گنبد سلطانيه يادگار سال هاي اقتدار هنر و معماري ايراني است، هنري که خوي خشن مغولان را رام کرد و در طول حکومت ايلخانان بناي عظيم گنبد سلطانيه با نقش و نگاري زيبا بنا شد تا يادگاري بر آيندگان و اثبات اصالت هنر و فرهنگي ايراني و اسلامي مردم ايران باشد.

نماد گردشگري استان زنجان را مي توان در گنبد سلطانيه خلاصه کرد، بناي عظيم و باشکوه که با وجود همه عظمت و شکوهي که دارد هنوز به جايگاه واقعي خود در زمينه گردشگري در کشور نرسيده است.

گنبد سلطانيه زخم خورده سال هاي است که ميراث فرهنگي و گردشگري زنجان بي تفاوت به هنر و قدمت تاريخي اين گنبد بود و امروز پس از سالها گنبد سلطانيه آرام آرام به جايگاه واقعي خود در زمينه جذب گردشگر مي رسد هر چند که با نقطه ايده آل خود فاصله دارد.

در گستره چمن تاريخي سلطانيه بنايي با شکوه با گنبد فيروزه ايش خودنمايي مي کند بنايي که روايتگر هنر و ذوق اسلامي -ايراني است تا تاکيدي دوباره بر برتري و اصالت فرهنگ و هنر، مردمانش باشد.

تلفيقي از کاشي و آجر، بناي باشکوه قامت افراشته در دامن چمن تاريخي سلطانيه، عظيم ترين گنبد آجري جهان است که استوار و مستحکم خودنمايي مي کند تا بار ديگر هنر و معماري اسلامي و ايراني را به رخ تماشاگران خود بکشاند.

گنبد سلطانيه با ارتفاعي نزديک به دو هزار متر از سطح دريا در ۳۶ کيلومتري شهرستان زنجان و با فاصله چهار کيلومتري از جاده قزوين زنجان در دشت سلطانيه و در کنار چمن سلطانيه واقع شده است.

در خصوص تاريخچه شهر سلطانيه و گنبد آن آمده است: هنگامي که ارغوان خان - پسر آباقا خان -چهارمين ايخان مغول بر اريکه سلطنت تکيه زد، تصميم گرفت در محل سلطانيه فعلي شهري بنا کند.بدين رو دستور داد « قلعه اي که دور باروي آن ۱۲هزار گام باشد، از سنگ تراشيده بسازند »‌. ارغون پس از ساختمان اين قلعه، در حالي که هنوز نيمه کاره بود در آن مسکن گزيد و به سال ۶۹۱ ه . ق در گذشت و در همان جابه خاک سپرده شد.

غازان خان - جانشين وي - از پيگيري کار پدر منصرف شد و متوجه تبريز و احداث محله شنب غازان شد.

با به حکومت رسيدن الجايتو به سال ۷۰۲ ه. ق کار ساخت شهر سلطانيه از سر گرفته شد. وي دستور داد شهري بسازند که دور آن ۳۰ هزار گام باشد، همچنين قلعه اي کوچک به مساحت ۲۰۰۰ گام که با حصار و ۱۶ برج در بر گرفته مي شد.

عرض ديوارهاي قلعه به اندازه اي بود که چهار سوار به آساني مي توانستند در کنار هم بر روي آن حرکت کنند. الجايتو همچنين امر کرد آرامگاه با شکوهي براي وي بسازند.

اولجايتو پس از طرح سلطانيه تصميم گرفت که به تقليد از آرامگاه برادرش غازان خان، آرامگاه رفيع و با شکوهي براي خود بسازد به همين جهت براي بر پايي اين آرامگاه، هنرمندان از هر سو به سلطانيه آمدند تا يکي از شاهکارهاي عظيم دوره مغول را به عرصه ظهور برسانند.

بناي گنبد سلطانيه بر اساس طرح آرامگاه غازان خان که آن نيز از بناي آرامگاه سلطان سنجر در(مرو) الهام گرفته، ساخته شد، با اين تفاوت که پلان آرامگاه سلطان سنجر مربع و پلان گنبد سلطانيه هشت ضلعي است.

اگر چه تا حدود زيادي معماري آرامگاه سلطان سنجر در بناي سلطانيه تاثير گذاشته بود، ليکن نکات ابتکاري در بناي اخير به حدي است که آنرا به صورت يکي از شاهکارهاي هنر و معماري ايران در آورده است که بعد ها نمونه و الگويي براي احداث تعداد زيادي از ابنيه اين دوره شد. همچنين معماري گنبد سلطانيه را شخصي به نام سيد علي شاه انجام داده است

ظاهرا هنگامي که اولجايتو امر به احداث آرامگاه خود کرد هنوز  اسلام را به عنوان مذهب رسمي انتخاب نکرده بود.

وي تقريبا در هنگامي که کار ساختماني گنبد رو به اتمام بود، سفري به عراق کرد و تربت پاک امام حسين (ع) و حضرت علي (ع) را در کربلا و نجف زيارت کرد.

بنا به قولي بر اثر تشويق و ترغيب علما و روحانيون بزرگ شيعه که در دستگاه حکومتي صاحب منزلتي بودند، اولجايتو مذهب تشيع را به عنوان مذهب رسمي پذيرفت و بعد از مدتي تصميم گرفت که آرامگاه خود را به ائمه اختصاص دهد.بدين منظور قصد انتقال اجساد مطهر آنان (امام علي (ع) و امام حسين (ع)) را به سلطانيه داشت، تا بر رونق تجاري و اهميت مذهبي پايتخت جديد التاسيس خود بيفزايد.

لذا دستور داد تا تزئينات داخلي بنا که تا آن روز انجام نگرفته بود، به گونه باشد که در آن شعائر مذهب تشيع بخوبي مورد استفاده قرار گيرد.به همين جهت بود که کلمه «علي» به طور مکرر با کاشي در متن آجر نوشته شده است .

انتقال اجساد مطهر ائمه (ع) بخاطر مخالفت شديد علماي شيعه و يا به قولي، خواب سلطان که حضرت علي (ع) را از اين عمل ناراضي ديده بود انجام نگرفت و سلطان از اين کار منصرف شد.

الجايتو در سال ۷۱۶ ه. ق ، بعد از يک بيماري نسبتا طولاني در گذشت و با فوت او، موقعيت سلطانيه نيز ساقط شد و با سقوط سلسله ايلخانان ، آخرين رمق سلطانيه کشيده شد.

سلطانيه در سال ۷۸۶ ه. ق در حمله تيمور لنگ غارت و چپاول شد و بسياري از ابينه آن ويران گشت و مردمانش کوچ کردند. در عهد ميران شاه – پسر تيمور – اين شهر دوباره مورد ويراني قر ار گرفت و سرانجام در نتيجه جنگي که بين قرا يوسف و فرزند ميران شاه به نام ابوبکر رخ داد، شهر سلطانيه به کلي موجوديت سياسي و اقتصادي خود را از دست داد.

گنبد سلطانيه گرچه در زمان ايلخانان مغول ساخته شده است ولي هنر و اصالت معماري ايراني عامل اصلي اسخت ان بوده است، بناي که انديشه و تفکر هنر اسلامي و ايراني در  گوشه گوشه آن نمود  دارد و شکوه و عظمت هنر را مي توان در آن به عينه ديد.

مدير کل ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري استان زنجان  با تاکيد بر اينکه  گنبد سلطانيه به هيچ عنوان ايلخاني نيست، بناي ايراني است که در دوره ايلخانان احداث شده است گفت: قوم مغول در تمدن خود بحثي به عنوان معماري نداشت و سلطانيه حاصل تاثير فرهنگ ايران اسلامي بر اين قوم به شمار مي آيد.

يحيي رحمتي در گفتگو با خبرنگار مهر، با تاکيد بر اينکه گنبد سلطانيه شاخص ترين بناي ايران پس از اسلام است افزود: در صورتي که بتوان معماري ايران را به دو دوره پيش و پس از اسلام تقسيم کرد، تخت جمشيد و گنبد سلطانيه به ترتيب برجسته ترين بناهاي ايراني محسوب مي شوند.

وي ادامه داد: گنبد سلطانيه موزه هنرهاي تزئيني ايراني است و براي احداث اين بنا اوج هنرهاي معماري، کاشي کاري، آجر کاري، لعاب، گچ بري و حکاکي در اوج خود به کار برده شده اند.

مدير کل ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري استان زنجان، گفت: از غربي ترين نقطه جهان اسلام تا نزديکي قفقاز هيچ بنايي به عظمت گنبد نيلگون سلطانيه در ايران احداث نشده است.

دشت وسيع سلطانيه که از دامنه کوههاي شمالي منطقه آغاز و تا اولين رشته کوههاي جنوبي منطقه ادامه پيدا مي کند، تقريبا در نقطه مرکزي چمن سلطانيه را که همانند تخته فرش تنيده از ابريشم است، در آغوش کشيده است. دشت سلطانيه به استناد مدارک باستانشناسي خواستگاه استقرار هاي مختلفي از هزاره هاي پيش از تاريخ به بعد است و سرچشمه رودخانه هاي زنجانرود و ابهر رود است.

اين دو رودخانه پس از قدرت گرفتن از آبهاي تحت الارضي چمن سلطانيه در طول مسير و کنار شاخه هاي فرعي خود به نوعي باعث پديد آمدن و قوام استقرارهاي مختلفي شده اند.

سلطانيه؛ نماد هنر ايراني و اسلامي 

علاوه بر کتيبه هاي متعدد مشتمل بر آيات قرآني ، احاديث نبوي و اسماء جلاله و مقدسه که در بخش هاي مختلف بنا درج شده ، در سطح جرز ايوان هاي جنوب شرقي و غربي نيز در لابه لاي نقوش تزييني ، نام علي (ع) به طور مکرر به خط ثلث و در گرداگرد آن کلمات ابوبکر ، عمر ، عثمان ، علي (ع) حسن (ع) و حسين(ع) تکرار شده است . وجود اسامي خلفاي راشدين ، انتساب اين نقوش را به دوره صفوي مردود مي سازند.

در طبقه اول ايوان شمال غربي نيز عبارت «السلطان محمد الجايتو » با خط آبي گچ چندين بار تکرار شده است. در خصوص دلايل وجودي دو لايه تزييني در بنا، نظريات مختلفي ابراز شده است. همان طور که گفته شد، برخي عقيده دارند که لايه اول به قصد انتقال آرامگاه هاي مطهر حضرت علي (ع) و امام حسين (ع) صورت گرفته که پس از انصراف از اين کار ، لايه تزييني دوم – که بيشتر نشانه مذهب تسنن است – برروي لايه اول اجرا شده است.

عقيده ديگر اين است که بناهاي ارگ سلطانيه ابتدا با نظارت خواجه سعد الدين و سپس خواجه رشيد الدين فضل اله ساخته و پرداخته شده که پس از قتل خواجه سعد الدين در سال ۷۱۱ ه. ق و سپس خانه نشين وکشته شدن خواجه رشيد الدين و قبضه شدن دار الحکومه توسط تاج الدين علي شاه، وي آثار نامبردگان را ازبين برده است. نظريه سومي نيز که مطرح است ، تغيير مذهب الجايتو از تشيع به تسنن است.

درباره ورودي هاي اصلي به فضاي داخلي، به خاطر وجود راه هاي متعدد، نظريه هاي مختلفي ابزار شده که عمدتاً ايوان هاي شرقي و شمالي را به عنوان ورودي هاي اصلي معرفي کرده اند و وجود کتيبه هاي مفصل ايوان شرقي و کتيبه هاي به خط ثلث ايوان شمالي، مؤيد اين نظر است. به نظر مي رسد در گذشته، راه هاي ديگر با پنجره هاي آهني مسدود مي شده اند

کف بناي گنبد سلطانيه با زير سازي آجر فرش و شفته آهک و روکش سنگ مرمر سفيد يا سنگ رخام فرش شده بوده است. با کاربردي، بالکن هاي هشتگانه اي هستند که از ايوان پديد آمده اند و به نوبه خود داراي تزيينات زيبايي اعم از کايکاري مقرنس کاري، تسمه کشي، گچکاري و تلفيق آجر و کاشي و سر انجام کتيبه هاي متعدد هستند.

اين ايوان ها که رو به بيرون هستند  هريک به طور متقارن به سه واحد طاق و تويزه تبديل شده و آرايش سقف آنها زيباترين و جذابترين تزيينات هنر گچبري ايران است راه پله ها از طبقه اول شروع مي شود و تا بالاي مناره ها ادامه پيدا مي کند.

بناي گنبد سلطانيه از نظر تزيينات يکي از موفقترين نمونه هاي معماري اسلامي ايران به شمار مي رود. عوامل مختلف تزييني بناي گنبد سلطانيه عبارتند از ۱- تزيينات آجري ۲- تزيينات گچبري ۳- کتيبه ها ۴- کاشيکاري ۵- تزيينات رنگ و نقاشي ۶- تزيينات سنگي ۷- تزيينات چوبي؛ در اين بنا از، تزيين آجري به سه صورت: آجرهاي قالبي ، آجرهاي کنده کاري و تلفيق آجر و کاشي استفاده شده است.

آجر قالبي در چهار ايوان جنوبي، شرقي، شمال شرقي و شمال غربي به کار گرفته شده و شامل نقوش هندسي، گياهي گاه به همراه کتيبه هايي است. آجر هاي کنده کاري شده فقط در دوايوان، در دو جبهه شرقي و جنوبي استفاده شده است.

از ديگر عوامل تزييني در گنبد سلطانيه، گچ است که به وفور در نماي داخلي و خارجي بنا به کار رفته است. گچ در اينجا به صورت زنده و پخته و زماني به حالت مرده و خام در پشت بند کاشي ها، ملاط آجرها، گچبري ها، کتيبه هات و تزيينات قالبي و استامپي در ابعاد مختلف به خدمت گرفته شده است. اين نوع تزيين درکنار تنوع و گستردگي، از تکنيک و هنر بسيار بالايي در اين بنا برخورد دار و شايسته مطالعه و تحقيقات گسترده تر است.

تزيينات کاشيکاري نيز در اين بنا از جايگاه ويژه اي برخوردار است. نماي اصلي گنبد، منارهاي هشتگانه گيلويي بالايي ايوان هاي هشتگانه در طبقه دوم پشت بغل قوس هاي ۲۴ گانه مزبور و حاشيه هاي تزييني آنها ، جذابترين نوع کاشيکاري را به نمايش مي گذارد که گاه با کتيبه هايي همراه است در نماي داخل ، دو لايه تزييني با کاشي مشخص است.

در تزيينات گنبد سلطانيه کتيبه نويسي نيز همانند ساير پديده هاي هنري يکي از بدايع بي بديل هنر خطاطي در معماري اسلامي ايران است . کتيبه هاي دوره نخست تزيينات – به استثناي چند مورد – عموماً به خط کوفي زيبا و به سبک معقل ،شجر، توشيح و مورق و کتيبه هاي دوره دوم به خط جلي ثلث و انواع خطوط کوفي، محقق، ريحان و نسخ نوشته شده است. کتيبه هاي ايوان هاي غربي، از زيباترين خطوط اين بناي تاريخي است که از نظر فضا سازي و ايجاد عظمت در بنا – به لحاظ عمود بودن کلمات – اهميت بسزايي دارد.

ثبت گنبد سلطانيه در فهرست ميراث جهاني

گنبد سلطانيه بزرگ ترين گنبد آجري جهان در تاريخ ۲۴ تيرماه ۱۳۸۴ در کميته ميراث جهاني يونسکو در شهر دوربان آفريقاي جنوبي به عنوان هفتمين اثر تاريخي ايران در فهرست ميراث جهاني يونسکو به ثبت رسيد.

گنبد هشت ضلعي سلطانيه به لحاظ تزيينات آجرکاري، کاشيکاري و معماري جزو منحصر به فردترين آثار دوره اسلامي محسوب مي شود.

اشياء بدست آمده از کاوش هاي باستان شناسي ارگ و شهر قديم سلطانيه شامل انواع کاشي زرنگار و زرين فام، پي سوزهاي سفالي ساده و دسته دار، قطعاتي از فقاع سفالي، کاسه هاي سفالي ساده و لعابدار، انواع دوات سفالي لعابدار دوره صفوي، انواع بشقاب لعابدار منقوش دوره ايلخاني از جمله اشياء در معرض نمايش در اين مجموعه است که مطمئنا مي تواند خاطره بازديد از گنبد سلطانيه را براي مسافرين نوروزي ماندگار کند.


منبع : خبرگزاري مهر

این خبر را با دوستان خود به اشتراک بگذارید



تگ ها