City Id =8

انتخاب استان

برنامه ریز

چقدر میخوای خرج کنی؟! (قیمت ها به تومان است) چیکار می خوای بکنی ؟ چقدر وقت داری؟!

همه ديدني هاي سيستان و بلوچستان در يک جا (1395/05/29)

استان سيستان و بلوچستان در جنوب ايران واقع است. اين استان با حدود 187502 کيلومتر مربع وسعت، پهناورترين استان ايران مي باشد و بيش از ۱۱ درصد وسعت اين کشور را دربرمي گيرد. سيستان و بلوچستان به دليل قرار گرفتن در موقعيت راهبردي و ترانزيتي از اهميت فراواني برخوردار است به ويژه بندر چابهار که تنها بندر اقيانوسي ايران و آسان ترين و بهترين راه دسترسي کشورهاي آسياي ميانه به آب هاي آزاد است. ا
همه ديدني هاي سيستان و بلوچستان در يک جا

به گزارش بزنيم بيرون  اين استان بيشتر آب و هواي گرم و خشک دارد اما در عين حال از تنوع آب و هوايي و اقليمي ويژه اي برخوردار است و مناطق کوهستاني، جنگلي و باتلاقي نيز در اين استان پهناور به چشم مي خورد. زاهدان مرکز اين استان است که از طريق راه آهن با ميرجاوه پاکستان ارتباط دارد و از سوي کرمان هم به راه آهن سراسري ايران متصل است. استان سيستان و بلوچستان داراي 19 شهرستان، 32 بخش، 37 شهر، 110 دهستان و 9658 آبادي مي باشد. 

 

شهرستان هاي استان سيستان و بلوچستان

 

رديف شهرستان

توضيحات

(بر اساس تقسيمات کشوري سال 1393)

تعداد بخش تعداد شهر تعداد دهستان

1

ايرانشهر

مرکز اين شهرستان، شهر ايرانشهر است. اين شهرستان از شمال به زاهدان، از شمال شرق به خاش، از غرب به بم و جيرفت، از شرق به سراوان، از جنوب به نيک شهر و از جنوب شرقي به شهرستان سرباز محدود مي شود. جمعيت اين شهرستان بر طبق سرشماري سال 1390، برابر با 219796 نفر بوده است. شهرستان ايرانشهر با مساحت 18475 کيلومتر مربع در مرکز استان سيستان و بلوچستان قرار گرفته است. شهرستان ايرانشهر داراي اقليم بياباني گرم و خشک مي باشد. مردم شهرستان ايرانشهر به زبان بلوچي و فارسي تکلم مي کنند.

بخش ها: مرکزي- بزمان- بمپور

شهرها: بزمان- بمپور- محمدان- ايرانشهر

دهستان ها: بزمان- آب رئيس- بمپورشرقي- بمپورغربي- ابتر- حومه- دامن

3 4 7

2

چاه بهار

شهرستان چاه بهار با مساحت 13162 کيلومتر مربع، در جنوب شرقي استان سيستان و بلوچستان قرار گرفته است. مرکز اين شهرستان، شهر چابهار است. به دليل نزديکي با مدار راس السرطان و درياي عمان در تمام فصول سال داراي آب و هوايي معتدل است به همين علت چاه بهار ناميده شده است. اين شهرستان از شمال به سرباز و نيک شهر، از غرب به جاسک در استان هرمزگان، از جنوب به درياي عمان و از شرق به پاکستان محدود مي شود. جمعيت اين شهرستان بر طبق سرشماري سال 1390، برابر با 264051 نفر بوده است.

بخش ها: مرکزي- دشتياري- پلان

شهرها: چاه بهار- نگور

دهستان ها: پلان- باهوکلات- سندميرثوبان- نگور- پيرسهراب- کمبل سليمان

3 2 6

3

خاش

مرکز اين شهرستان، شهر خاش است. جمعيت اين شهرستان بر طبق سرشماري سال 1390، برابر با 155652 نفر بوده است شهرستان خاش با مساحت 23105 کيلومتر مربع در مرکز استان سيستان و بلوچستان قرار گرفته است. مردم شهرستان خاش به زبان بلوچي تکلم مي کنند و لهجه خاشي اصيل و زبان فارسي که اکثر آن ها سيستاني اند نيز رايج است.

بخش ها: مرکزي- ايرندگان- نوک آباد

شهرها: خاش- نوک آباد

دهستان ها: ايرندگان- کهنوک- اسماعيل آباد- پشتکوه- سنگان- کارواندر- کوه سفيد- اسکل آباد- تفتان جنوبي- گوهرکوه- نازيل

3 2 11
4 دلگان

شهرستان دلگان با مساحت 11755 کيلومترمربع از شهرستان هاي استان سيستان و بلوچستان است. اين شهرستان تا سال 1386 به عنوان بخش دلگان شهرستان ايرانشهر شناخته مي شد که در اين تاريخ به شهرستان ارتقا يافت. جمعيت اين شهرستان بنابر آمار سرشماري سال 1390، برابر 62813 نفر بوده است.

بخش ها: مرکزي- جلگه چاه هاشم

شهرها: گلمورتي

دهستان ها: جلگه چاه هاشم- چاه علي- دلگان- گنبدعلوي- هوديان

2 1 5

5

زابل

شهرستان زابل با مساحت 13152 کيلومترمربع يکي از شهرستان هاي استان سيستان و بلوچستان در جنوب شرقي ايران است. مرکز اين شهرستان شهر زابل است. درياچه هامون که بزرگ ترين درياچه آب شيرين در ايران است، در اين شهرستان واقع شده است. جمعيت اين شهرستان بر طبق سرشماري سال 1390، برابر با 259356 نفر بوده است.

بخش ها: مرکزي

شهرها: بنجار- زابل

دهستان ها: بنجار

1 2 1

6

زاهدان

شهرستان زاهدان از توابع استان سيستان و بلوچستان است مرکز آن شهر زاهدان است. اين شهرستان در جنوب شرقي کشور ايران قرار دارد. جمعيت اين شهرستان در سال 1 ميليون نفر است. شهر زاهدان مرکز اين شهرستان است.شهرستان زاهدان داراي آب و هواي بياباني گرم و خشک مي باشد. شهرستان زاهدان با مساحت 36581 کيلومترمربع در منطقه سرحد بلوچستان در شمال استان سيستان و بلوچستان قرار گرفته است. زبان اصلي ساکنان بومي شهرستان زاهدان، زبان سيستاني است. طبق سرشماري سال 1390، جمعيت اين شهرستان 660575 نفر مي باشد.

بخش ها: مرکزي- نصرت آباد- کورين

شهرها: زاهدان- نصرت آباد

دهستان ها: چشمه زيارت- حرمک- دومک- نصرت آباد- شورو- کورين

3 2 6

7

زهک

شهرستان زهک با مساحت  945 کيلومترمربع يکي از شهرستان هاي استان سيستان و بلوچستان ايران است. مرکز اين شهرستان، شهر زهک است. جمعيت اين شهرستان بر طبق سرشماري سال 1390، برابر با 75419 نفر بوده است.

بخش ها: مرکزي- جزينک

شهرها: زهک

دهستان ها: جزينک- خمک- خواجه احمد- زهک

2 1 4

8

سراوان

مرکز اين شهرستان شهر سراوان است. جمعيت اين شهرستان بر طبق سرشماري سال 1390، برابر با 175728 نفر بوده است. اکثريت مردم سراوان را مردم بلوچ بابيش از 93 درصد از جمعيت شامل مي شوند که به جز برخي بلوچ هاي پسکوه و سراوان که شيعه اند بقيه داراي مذهب سني مي باشند. مساحت اين شهرستان طبق آمار سال 1390، 13905 کيلومترمربع مي باشد.

بخش ها: مرکزي- بم پشت- جالق

شهرها: سيرکان- جالق- سراوان- گشت- محمدي

دهستان ها: بم پشت- کشتگان- کوهک اسفندک- جالق- کله گان- ناهوک- حومه- گشت

3 5 8

9

سرباز

شهرستان سرباز با مساحت 8594 کيلومترمربع يکي از شهرستان هاي استان سيستان و بلوچستان ايران است. مرکز اين شهرستان، شهر راسک است. جمعيت اين شهرستان بر طبق سرشماري سال 1390، برابر با 164557 نفر بوده است. شهرستان سرباز داراي چهار بخش و هشتصد روستا است. در اين شهرستان ۷۰ درصد اهل سنت مي باشند.

بخش ها: مرکزي- پارود- پيشين- سرباز

شهرها: پيشين- سرباز- راسک

دهستان ها: پارود- مورتان- پيشين- زردبن- سرباز- سرکور- کيشکور- مينان- نسکند- راسک و فيروزآباد- جکيگور

4 3 11
10 سيب و سوران

شهرستان سيب و سوران به مرکزيت سوران در استان سيستان و بلوچستان قرار دارد. طبق آمار سال 1390، اين شهرستان داراي 73189 نفر جمعيت و 6780 کيلومترمربع مساحت مي باشد.

بخش ها: مرکزي- هيدوچ

شهرها: سوران- هيدوچ

دهستان ها: پسکوه- سيب و سوران- هيدوچ- کنت

2 2 4
11 فنوج

شهرستان فنوج با مرکزيت شهر فنوج، يکي از شهرستان هاي استان سيستان و بلوچستان مي باشد. وسعت اين شهرستان در حدود 7730 کيلومتر مربع بوده و فاصله آن تا مرکز استان، 550 کيلومتر است. بخش فنوج در سال 1392 با تصويب هيئت دولت به شهرستان تبديل شده است.

بخش ها: کتيج- مرکزي

شهرها: فنوج

دهستان ها: فنوج- کتيج- محترم آباد- مسکوتان

2 1 4
12 قصرقند

شهرستان قصرقند به مرکزيت شهر قصرقند در سال 1391، به شهرستان تبديل شده است. اين شهرستان در محدوده 60 درجه و 18 دقيقه تا 61 درجه و 19 دقيقه طول شرقي و 25 درجه و 42 دقيقه تا 26 درجه و 32 دقيقه عرض شمالي قرار دارد. ارتفاع شهرستان از سطح آبهاي آزاد دنيا، 503 متر و مساحت آن 6110 کيلومترمربع مي باشد. قصرقند داراي شرايط اقليمي گرم و نيمه مرطوب است.

بخش ها: تلنگ- ساربوک- مرکزي

شهرها: قصرقند

دهستان ها: تلنگ- حميري- ساربوک- شارک- هلونچگان- هيت

3 1 6

13

کنارک

شهرستان کنارک با مساحت 11567 کيلومترمربع يکي از شهرستان هاي استان سيستان و بلوچستان ايران است. مرکز اين شهرستان، شهر کنارک است. جمعيت اين شهرستان بر طبق سرشماري سال 1390، برابر با 82001 نفر بوده است.

بخش ها: مرکزي- زرآباد

شهرها: زرآباد- کنارک

دهستان ها: زرآباد شرقي- زرآباد غربي- جهليان- کهير

2 2 4

14

مهرستان

شهرستان مهرستان به مرکزيت شهر زابلي، يکي از شهرستان هاي استان سيستان و بلوچستان مي باشد. مساحت شهرستان در حدود 6101 کيلومترمربع و ارتفاع آن از سطح دريا 1264 متر مي باشد. اين شهرستان داراي آب و هواي نيمه خشک و معتدل گرم است.

بخش ها: آشار- مرکزي

شهرها: زابلي

دهستان ها: آشار- ايرافشان- بيرک- زابلي

2 1 4

15

ميرجاوه

شهرستان ميرجاوه در شرق استان سيستان و بلوچستان واقع شده و بيش از 350 کيلومتر با کشور پاکستان هم مرز است. اين شهرستان از شمال شرقي، شرق و جنوب شرقي با کشور پاکستان، از شمال و غرب با شهرستان زاهدان و از جنوب و جنوب غربي با شهرستان خاش ارتباط دارد. ميرجاوه در سال 1391 به شهرستان تبديل شده است. شهر ميرجاوه، مرکز شهرستان است و مسافت آن تا مرکز کشور حدود 1900 کيلومتر مي باشد. ارتفاع شهرستان از سطح دريا 858 متر و مساحت آن بيش از 6000 کيلومترمربع مي باشد.

بخش ها: ريگ ملک- لاديز- مرکزي

شهرها: ميرجاوه

دهستان ها: انده- تمين- تهلاب- جون آباد- حومه- ريگ ملک- لاديز

3 1 7

16

نيک شهر

شهرستان نيک شهر با مساحت 22280 کيلومترمربع يکي از شهرستان هاي استان سيستان و بلوچستان ايران است. مرکز اين شهرستان، شهر نيک شهر است. جمعيت اين شهرستان بر طبق سرشماري سال 1390، برابر با 212963 نفر بوده است. بيشتر جمعيت اين شهرستان از مهاجرين هستند که از لحاظ معيشتي دچار فقر شديد مي باشند.

بخش ها: آهوران- مرکزي- بنت- لاشار

شهرها: بنت- اسپکه- نيک شهر

دهستان ها: بنت- توتان ومهمدان- دستگرد- چانف- لاشار جنوبي- لاشار شمالي- چاهان- مخت- مهبان- هيچان- کهيري

4 3 11

17

نيمروز

شهرستان نيمروز به مرکزيت شهر اديمي، يکي از شهرستان هاي استان سيستان و بلوچستان مي باشد که در سال 1391 به شهرستان تبديل شده است. اين شهرستان از شمال و شمال غربي با کشور افغانستان و شهرستان نهبندان استان خراسان جنوبي، از جنوب با شهرستان زابل و هامون، از شرق با شهرستان هيرمند و از غرب با شهرستان زاهدان و نهبندان هم مرز مي باشد. شهرستان نيمروز 8175 کيلومترمربع وسعت دارد و فاصله آن تا تهران 1823 کيلومتر مي باشد. ارتفاع شهرستان از سطح دريا 489 متر بوده و از نظر اقليمي داراي آب و هواي بسيار گرم و خشک بياباني همراه با تابستان هاي طولاني است.

 

بخش ها: صابري- مرکزي

شهرها: اديمي

دهستان ها: اديمي- بزي- سفيدابه- قايم آباد

2 1 4

18

هامون

شهرستان هامون به مرکزيت شهر محمدآباد در شمال استان قرار دارد. هامون در سال 1391 با تصويت هيئت دولت به شهرستان ارتقا پيدا کرده است. اين شهرستان از شرق با شهرستان زهک، از شمال با شهرستان هاي زابل و نيمروز، از غرب با بخشي از حوزه شهرستان نيمروز و از جنوب با شهرستان زاهدان و کشور افغانستان (110 کيلومتر مرز مشترک) هم مرز مي باشد. مساحت شهرستان، 4987 کيلومترمربع و فاصله آن تا مرکز کشور در حدود 1754 کيلومتر است. ارتفاع شهرستان از سطح دريا 480 متر بوده و از نظر اقليمي داراي آب و هواي گرم و خشک است.

بخش ها: تيمورآباد- مرکزي

شهرها: شهرک علي اکبر- محمدآباد

دهستان ها: تيمورآباد- کوه خواجه- لوتک- محمدآباد

2 2 4
19 هيرمند

شهرستان هيرمند با مساحت 1100 کيلومترمربع داراي دو بخش مرکزي و قرقري مب اشد و ازغرب به شهرستان زابل ، از شرق به کشور افعانستان، از شمال به درياچه هامون و افغانستان و از جنوب به شهرستان زهک منتهي مب شود. طبق سرشماري سال 1390، اين شهرستان داراي 65471 نفر جمعيت مي باشد.

بخش ها: مرکزي- قرقري

شهرها: دوست محمد

دهستان ها: اکبرآباد- قرقري- جهان آباد- دوست محمد- مارگان

2 1 5

 


تاريخ و فرهنگ استان

سيستان و بلوچستان در تمام دوره هاي تاريخي از اهميت ويژه اي برخوردار بوده است. تشکيل اولين حکومت مستقل ايراني بعد از اسلام، توسط يعقوب ليث صفاري در 248 ه. ق. تسخير سيستان توسط مغول ها در سال 662 ه. ق. حمله وحشيانه تيمور لنگ به سيستان و قتل عام مردم آن در سال 785 ه. ق. از مهمترين اتفاقاتي است که تاريخ پر فراز و نشيب اين استان در دوره اسلامي به خود ديده است. به نظر آنوبانيني در ميان اين حوادث تشکيل حکومت صفاريان توسط يعقوب ليث در تاريخ ايران داراي بيشترين اهميت است. صفاريان همان گونه که ادوارد براون ذکر مي کند: "مايه ي تجديد حيات ملي ايران بودند و حقي که اين دودمان از اين رهگذر بر گردن ايران دارند کم نبوده است." يعقوب ليث داراي اعتقادات شديد شيعي بوده است و شايد يکي از عوامل گسترش مذهب شيعه در منطقه سيستان نيز وجود همين حکومت باشد.

اين سرزمين اساطيري از دو ناحيه شمال و جنوب تشکيل شده است. سيستان امروزي که قسمت شمالي استان را در برمي گيرد، در کتاب اوستا، يازدهمين سرزميني است که «اهورامزدا» آفريده است. همچنين زادگاه رستم دستان قهرمان حماسي شاهنامه فردوسي مي باشد. تاريخ نگاران سيستان را به گرشاسب، يکي از نوادگان کيومرث نسبت داده اند. نام سيستان از نام اقوام آريايي «سکا» اخذ شده است. «سکاها» در حدود سال ۱۲۸ قبل از ميلاد، سيستان را به تصرف خود در آورده و در پهنه آن استقرار يافته اند. زماني سيستان جزء متعلقات دولت ساساني به شمار مي آمد که به دست اردشير بابکان فتح شد و در سال ۲۳ هجري قمري مسلمانان عرب اين سرزمين را فتح کردند.

 


فرهنگ، زبان و گويش

منطقه سيستان و بلوچستان در طول تاريخ، معبر و گذرگاهي ميان شرق و غرب بوده و به همين دليل تركيب قومي آن نيز همواره در معرض تغيير، تحول و دگرگوني بوده است. مهم ترين محصول منطقه سيستان و بلوچستان، گندم است كه درصد قابل توجهي از زمين‎هاي زير كشت را به خود اختصاص داده و صنايع آن نيز در اطراف شهرهاي بزرگي چون زاهدان قرار گرفته است. شيوه هاي مختلف معيشت و زندگي، موسيقي سنتي و زيبا، صنايع دستي هنرمندانه و جذاب، آثار تاريخي و معماري کم نظير، شهرهاي باستاني چون شهرسوخته که با قدمت بيش از 3000 سال قبل ازميلاد، بي گمان روزگاراني دراز يكي از مهمترين مراكز شهرنشيني آسيا در عصر مفرغ بوده، به همراه جلوه هاي طبيعي هچون ساحل درياي مکران (عمان)، منطقه آزاد چابهار، درياچه مشهور و مذهبي- اسطوره اي هامون، سيستان و بلوچستان را به يکي از استان هاي جذاب ايران در زمينه گردشگري تبديل کرده است. صفاريان که بسيار ميهن دوست بوده اند و به زبان فارسي علاقه اي تام داشته اند، بر فرهنگ و ادبيات ايران بسيار تاثير گذار بوده اند، به نحوي که اولين شاعران ايراني که اشعاري از آنان در دست است، همچون محمد وصيف سگزي، بسام کورد سيستاني و محمد مخلد سيستاني، از ميان سيستانيان و دربار صفاري بوده اند. از ميان شعراي بزرگ ايران نيز مي توان از فرخي سيستاني، صاحب قصيده مشهور "کاروان حله"، نام برد که يکي از مفاخر شعر پارسي به شمار مي آيد. سيستان و بلوچستان يادآور سرزمين پهلوانان اسطوره اي ايران (رستم، سهراب، زال و...) است و اين سرزمين يل پرور مهد بسياري از اسطوره هاي ايراني بوده و کمتر ديرين نامه اي ست که نامي از اين سرزمين نبرده باشد.

 


جاذبه هاي طبيعي و تفريحي

رودخانه

  • رودخانه باهو کلات

رودخانه باهوکلات يکي از پر آب ترين رودخانه هاي استان سيستان و بلوچستان به شمار مي رود و عامل اصلي زندگي و آباداني در جنوب بلوچستان به حساب مي آيد. اين رودخانه آب هاي مناطق وسيعي از صفحات جنوبي شهرستان هاي ايرانشهر و چابهار را جمع آوري کرده و به درياي عمان سرازيرمي کند. رودخانه باهوکلات از کوه پيرآباد در 47 کيلومتري جنوب شرقي ايرانشهر سرچشمه مي گيرد و به نام رودخانه رگاب (ريگاب) دهستان سرباز را به سوي جنوب شرقي طي مي کند و پس از پيوستن به رودخانه هاي ديگر و طي مسافتي پرپيچ و خم در نهايت در 90 کيلومتري شرق چابهار به خليج گواتر در درياي عمان سرازير مي شود. طول رودخانه 340 کيلومتر و مساحت حوزه آبريز آن در حدود 8000 کيلومتر مربع است. اين رودخانه به ويژه به دليل زيستگاه تمساح ايراني اهميت جهانگردي طبيعي فراواني دارد.

  • رودخانه بمپور

بمپور از ارتفاعات شرقي ايرانشهر سرچشمه مي گيرد و عامل فعاليت هاي کشاورزي درناحيه ايرانشهر و بمپور است. و يک سد انحرافي در بمپور بر روي آن احداث شده است. اين رود پس از عبور از دشت بمپور به درياچه فصلي جازموريان مي ريزد.

  • رودخانه هيرمند

اين رودخانه، تنها شريان حياتي سيستان است که از کوه هاي بابا در افغانستان سرچشمه مي گيرد و پس از طي مسافتي طولاني وارد درياچه هامون مي شود. آب مصرفي دشت سيستان از طريق اين رود تامين مي شود. دوام و حيات رودخانه هاي منشعب از آن و درياچه و مخازن چاه نيمه، به جريان آب هيرمند بستگي دارد. هيرمند در مرز ايران و افغانستان به دو شعبه تقسيم مي شود. شعبه اصلي قسمتي از مرز مشترک دو کشور را تشکيل مي دهد و سپس وارد افغانستان مي شود. شعبه ديگر در خاک ايران به دو شاخه تقسيم مي شود، يکي به طرف چاه نيمه و ديگري به طرف مناطق کوهک و زهک جريان مي يابد که دو سد انحرافي در اين دو ناحيه بر روي آن احداث شده است. در قسمت جنوبي دشت سيستان و در حوالي مصب هيرمند، گودال هاي طبيعي بزرگي وجود دارد که ضمن ذخيره آب براي آبياري مناطق، از زيان هاي وارده در مواقع سيلابي شدن رودخانه هيرمند نيز جلوگيري مي کند. مساحت اين مخازن که به صورت درياچه کوچکي درآمده اند در حدود 4700 هکتار است.

  • رودخانه رابچ (فنوچ)

رودخانه رابچ در 120 کيلومتري جنوب غربي ايرانشهر از ريزابه هاي متعددي سرچشمه مي گيرد و در حوالي روستاي فنوج با رودهاي رامپ، گواسن و کرزچي مخلوط مي شود و به نام رود فنوج از دره اي در ميان کوه هاي داندهور در شرق و سفيد کوه در غرب به سوي جنوب روان مي شود. پس از گذشتن از دهستان هاي گوناگون وارد شهرستان چابهار مي شود و در نهايت به درياي عمان مي ريزد. طول اين رودخانه از محل سرچشمه حدود 185 کيلومتر است.

از ديگر رودخانه هاي استان مي توان رود کاجو در شمال قصرقند، رودخانه کهير در 38 کيلومتري شمال غربي نيک شهر، رودخانه کارواندر از شعبات اصلي رودخانه بمپور، رودخانه ماشکل (ماکشيد) در 98 کيلومتري غرب سراوان و رودخانه سيانجان (تلخ آب) در 15 کيلومتري شرق زاهدان را نام برد.

کوه هاي و دشت هاي سيستان

اين کوه ها چين خوردگي هاي فشرده اي هستند که با جهت شمالي و جنوبي، از غرب به بيابان لوت و از شرق به دشت سيستان منتهي مي شوند. پلنگ کوه مشرف به دشت سيستان يکي از مهم ترين برجستگي هاي اين ناحيه است. توده بازالتي کوه خواجه در حاشيه درياچه هامون و در غرب زابل تنها عارضه مهم دشت سيستان است.

  • دشت لوت

بزرگترين چاله فلات داخلي ايران دشت لوت است و بخشي از آن بين سيستان و بلوچستان قرار دارد. اين دشت يکي از خشک ترين و گرم ترين دشت هاي جهان است و کمتر اثري از آب در آن ديده مي شود. در قسمت غرب دشت لوت، بيابان ديگري به نام نمکزار وجود دارد که در فصل بارندگي بسيار صعب العبور مي شود. نيمه شرقي دشت لوت را ريگ روان پوشانيده است. قسمتي از لوت جنوبي اين سرزمين هموار و قابل عبور است. در دشت لوت بر اثر تابش شديد آفتاب و بادهاي شمالي و غربي، توده هاي بزرگ ماسه، همواره به طرف جنوب و جنوب شرقي در حرکت اند و تپه هاي ماسه اي زنجيره اي را تشکيل مي دهند.

  • دشت سيستان

دشت سيستان يکي از دشت هاي داخلي ايران است که به طور متوسط 475 تا 500 متر از سطح دريا ارتفاع دارد و از آبرفت هاي رودخانه هيرمند و سيلاب هاي اطراف آن پوشيده شده است.

  • کوه هاي بلوچستان

اين کوه ها در جنوب کوه هاي سيستان، بين چاله لوت و جازموريان، بيابان ماشکل و سواحل درياي عمان گسترش شده اند.

  • کوه بزمان

اين کوه در شمال چاله جازموريان قرار گرفته و 3497 متر از سطح دريا ارتفاع دارد. امتداد آن از جانب غرب، به جبال بارز در استان کرمان متصل مي گردد. اين کوه چاله لوت را از جازموريان جدا مي کند. بدنه اين کوه از گدازه هاي آتشفشاني پوشيده شده و شهر بزمان در دامنه جنوب شرقي آن قرار دارد.

  • قله تفتان

کوهستان و قله تفتان در جنوب شرقي ايران و در 50 کيلومتري شمال شرقي شهرستان خاش واقع شده است. اين کوه که آتشفشان تفتان در آن قرار دارد، بلندترين کوه بلوچستان است که قله هاي متعددي دارد. قله آتشفشاني آن به نام چهل تن معروف است. قله چهل تن تفتان در فاصله 380 کيلومتري شمال درياي عمان قرار دارد. اين قله داراي دو شاخک اصلي يکي در شمال که مرتفع تر است و زيارت نام دارد و ديگري در جنوب که کوتاه تر است و مادرکوه ناميده مي شود. به اين قله از سمت شمال شرقي «صبح کوه» و از طرف غرب «لرکوه» مي گويند.

از ديگر کوه هاي استان مي توان کوه ملک سياه در کنار راه زاهدان - زابل، کوه بم دشت در حد فاصل سراوان و چابهار، رشته کوه هاي آهوران که دو شهرستان ايرانشهر و چابهار را از يکديگر جدا مي سازد و تنگه معروف سرحد، بين آن ها واقع شده است را نام برد.

درياچه

  • درياچه چاه غيبي (گابي)

در جنوب غربي خاش واقع شده و مرکز تجمع سيلاب هاي فصلي است. در بهار داراي آب فراوان است و در ديگر فصول به مرداب تبديل مي شود و زيستگاه حيات وحش است.

  • درياچه جازموريان

درياچه فصلي جازموريان در غرب بلوچستان قرار دارد و نيمي از آن در استان کرمان واقع شده است. مساحت حوزه آبريز آن 69000 کيلومتر مربع است. جازموريان مابين کوه هاي مکران و شاهسواران قرار دارد که از شرق به غرب تقريبا به طول 300 کيلومتر و از شمال به جنوب به عرض 100 کيلومتر گسترده شده است. رودهاي هليل رود و بمپور به اين درياچه مي ريزند. خاک هاي جازموريان چندان شور نيست و زمين آن از سنگ ها، لايه هاي شني و آهکي تشکيل شده است. جازموريان در دوره هاي اخير زمين شناسي مسدود شده و سابقا رودهاي فوق الذکر در جنوب غربي آن به درياي عمان مي ريختند. جازموريان به علت زهکشي طبيعي آب شيرين دارد و شوري آن بسيار کم است.

  • درياچه هامون

درياچه هامون يکي از پديده هاي طبيعي ارزشمند از نظر ملي و بين المللي و در خور توجه ويژه است. اين منطقه ويژه و منحصر به فرد، پناهگاه بسياري از گونه هاي نادر حيواني و گياهي و کانون زنجيره هاي غذايي پهنه دشت کوير است که علاوه بر ارزش اقتصادي، محل آشيانه و توليد مثل انواع مختلف پرندگان، آبزيان و بعضي مهره داران ديگر است. همچنين پوشش گياهي هامون محل مناسبي براي مخفي شدن و در امان ماندن بعضي از پرندگان، پستانداران و ساير آبزيان است. پوشش زير آب درياچه نيز همراه با نيزارهاي آن در تامين نيازهاي حيات وحش نقش اساسي دارند.

  • درياچه ماشکل

اين درياچه در نزديکي سرحد ايران و پاکستان واقع شده است. آب رودخانه هايي که در آن مي ريزند عبارتند از: ماشکل يا ماشکيد و شاخه هاي سيميش و رختک که از دامنه هاي شرقي کوه هاي سرحدي جاري مي شوند. اين درياچه واجد ارزش زيست محيطي است.

  • درياچه سه دريا

اين درياچه ها از سه درياچه کوچک در دامنه ها قلل کوه تفتان تشکيل شده اند. عمق دو درياچه آن در قسمت شمالي کم است و اغلب آب گوار دارند و درياچه ديگري که نسبتا بزرگ تر است، آب دايمي و شور دارد. اين پديده از جاذبه هاي طبيعي منحصر به فرد ناحيه بلوچستان است.

تپه

  • تپه دهانه غلامان

اين تپه مصنوعي که 28 متر ارتفاع دارد، در فاصله 44 کيلومتري شهر زابل واقع شده است. در اثر کاوش اين تپه، آثار ساختماني عظيم، بناهايي مفصل و با شکوه و در مجموع شهر نسبتا وسيعي نمايان شده است که مصالح آن ها از گل خام است. در قسمت شمال غرب دامنه تپه دهانه غلامان آثار يک معبد مربوط به دوران هخامنشي کشف شده است. در چهار گوشه اين معبد، چهار برج ديده باني وجود داشت. اين معبد در دو نوبت (در روز) مورد استفاده قرار مي گرفت و بناي آن دو طبقه بود. در قسمت شمال دهنه غلامان بناي بزرگ مستطيل شکل با 45 اتاق اصلي کشف شده است. تمام اتاق ها به شکل مستطيل و با زواياي 90 درجه است. اين بنا فقط يک در ورودي در سمت شرق دارد. به جز آثار ذکر شده تعداد زيادي آثار سفالي و سنگ هاي آسياب دستي و اشياء کوچک چوبي و استخوان هاي گراز و چند اثر مهر بر روي گِل نيز پيدا شده است. خندقي به عرض حدود 30 متر ويرانه هاي درون شهر را از تپه هاي بزرگ جدا مي سازد. اطراف خندق پر از آجر است و به وسيله همين آجرها، عليخان سنجراني، قلعه کنوني را بنا نموده است. اين قلعه به نام پايگاه نادعلي معروف شده است.

  • تپه کوه خواجه

کوه خواجه يکي از آثار تاريخي ارزشمند و جالب توجه استان است که در ناحيه سيستان واقع شده است. اين کوه به ارتفاع تقريبي 900 متر، مانند جزيره اي در وسط درياچه هامون قرار گرفته است. بالاي اين کوه آثار آتشکده و کاخ عظيمي نمايان است که عمارات مختلف آن بر حياط وسيعي مشرف است. اين کاخ آثار زيادي از گچبري هاي قديمي متقاطع، خطوط شکسته متوازي و نقاشي ديواري با نقش برش هاي اکانت و خداي يوناني اروس را در بر دارد. آتشگاه کوه خواجه از تالار چهار گوشي مرکب است که سر در بزرگي دارد و در اطراف تالار آن راهرويي با پوشش گهواره هاي هلالي تعبيه شده است. تاريخ ساختمان اين آتشکده را حدود قرن اول ميلادي مي دانند و ويرانه هاي اطراف آن را هم به دوران اشکاني و ساساني نسبت مي دهند. در قسمت جنوب کوه خواجه پرستش گاهي وجود دارد که به "کرچک چل گنجه" معروف است. اين بنا جايگاه پرستش ناهيد بود. از آثار بعد از اسلام اين مجموعه آرامگاه "خواجه مهدي ابن محمد خليفه" است که در بالاي کوه قرار گرفته است. ديگر بناي کوه خواجه، زيارتگاه "خواجه غلطان" است که هنوز هم مورد احترام مردم است و هر سال در آنجا قرباني ها مي کنند. زيارتگاه "پير گندم بريان" در همين تپه قرار دارد. ساير آثاري که در اين کوه به دست آمده بيشتر به قوم "سکا" مربوط است که در حدود قرن دوم ميلادي به اين سرزمين مهاجرت کردند. در هر حال کوه خواجه و مجموعه آثار باستاني دوره هاي مختلفي که در دامنه آن وجود دارند، همراه با چشم انداز زيباي هامون و ويژگي هاي مردم شناسي ساکنان پيرامون آن يکي از جاذبه هاي ممتاز جهانگردي استان سيستان و بلوچستان به شمار مي آيد.

از ديگر تپه ها مي توان تپه کلاتي بخشان، تپه روباهک، تپه مهتاب خزانه کوهک و تپه ميل هارد در سراوان (مربوط به هزاره اول قبل از ميلاد)- تپه سيد ميرعمر در بخش جالق، تپه تاسوکي در زابل و سياهبون در چابهار (مربوط به دوره هاي قبل از اسلامي و اسلامي) را نام برد.

سواحل درياي عمان و خليج فارس

قسمت جنوبي استان سيستان و بلوچستان با يکي از بزرگترين منابع آبي کشور (درياي عمان) همجوار است. اين همجواري موقعيت ويژه اي را براي بهره برداري هاي جهانگردي و تفرجگاهي و انواع ورزش هاي آبي از سواحل درياي عمان به ويژه در ايام زمستان فراهم آورده است. در کناره هاي اين دريا به خصوص در قسمت جنوبي شهرستان چابهار، صخره هاي بزرگي به وجود آمده اند که چشم اندازهاي بسيار زيبايي را ايجاد کرده است. از اين قسمت به خصوص در هنگام غروب آفتاب مي توان به عنوان يکي از زيباترين سواحل ايران ياد کرد. قسمت هايي از سواحل درياي عمان ارزش هاي ممتاز تفرجگاهي و استراحتگاهي دارند. همچنين از برخي نواحي که اقدامات حفاظتي نظير نصب تور در آن ها انجام شده به منظور شنا، قايقراني، کرج راني و اسکي روي آب و ساير ورزش هاي آبي استفاده مي شود. آب درياي عمان داراي املاح کلروره سديم و املاح مختلف ديگر است و همچنين گياهان و جانوران دريايي به خصوص جلبک و پلانکتون دارد که اثرات مفيدي براي بدن انسان دارند. وارد شدن در آب دريا باعث انبساط و تحريک دستگاه گوارش، بالا رفتن تبادلات تنفسي و ايجاد احساس آرامش مي شود.

جنگل ها

جنگل هاي استان سيستان و بلوچستان مانند جنگل هاي شمال يا غرب ايران انبوه نيست و اغلب به طور پراکنده در حواشي رودخانه، سرچشمه ها و مرتفعات قرار گرفته اند. در مناطقي از چابهار به طرف کنارک نشانه هايي از جنگل هاي کهور و گز ديده مي شود که به علت کمي بارندگي، فرسايش خاک، جريان سيلاب هاي و غيره به شدت تنک و رو به کاهش است. در ناحيه معروف سرحد که سلسله کوه هاي تفتان و پنچ انگشت کشيده شده، شرايط طبيعي براي رشد و نمو درختان جنگلي نادر و کمياب فراهم آمده است. از انواع گونه هاي مزبور مي توان به پسته کوهي و بادام کوهي فراوان و درختان کهور، کنارچش، خرزهره، پير، چگرد، انواع ني ها، زهرعقرب، انجيرهندي تمبر، ياس و... اشاره کرد. وسعت کل جنگل هاي استان حدود 5/1 ميليون هکتار برآورد شده است. در ميان اين جنگل ها انواع مختلفي از حيات وحش زندگي مي کنند.

دره سرسبز رودخانه سرباز

اين دره يکي از زيباترين نقاط طبيعي استان سيستان و بلوچستان است که در بعضي قسمت هاي آن، کوه هاي ماسه سنگي بوجود آمده اند. کف دره اکثرا از گياهان کهور، زرشک، زالزالک، گزنسترن و توسکا پوشيده شده و از نظر گذران اوقات فراغت يکي از کانون هاي تفرجگاهي مهم استان به شمار مي رود.

سد زهک

بعد از تعيين حق آبه توسط دولت انگلستان و کمپاني هند شرقي در مرز ايران و افغانستان ايجاد گرديد نقش به سزايي در ذخيره آب کشاورزي و منطقه دارد مازاد آب رودخانه هيرمند که از طريق پريان مشترک به دورخانه ملکي مي رسد بعد پرآب کردن هامون سه گانه به اين مي رسد دبي آب آن 500 ميليون ليتر مکعب آب مي باشد، از جاذبه هاي طبيعي سيستان در شهرستان زهک است.

مناطق حفاظت شده حيات وحش

اهم گونه هاي جانوري مناطق حفاظت شده عبارتند از: تمساح- جبير- سنجاب- نخلي شمالي- راسوي خاکستري هندي- هوبره- دراج- سوسمار- لاک پشت- پليکان- فلامينگو- يوزپلنگ- گراز- آهو- کبک- کبک چيل- تيهو- دراج وبره- کل، مينا- بز- قوچ- ميش- خرگوش- شغال- کفتار و خرس سياه آسيايي.

اهم گونه هاي گياهي مناطق حفاظت شده عبارتند از: خرزهره- قيچ- درمنه- انواع گون- ارجن- کهور- کنار- داز- خرما- زرشک- زارچ- زالزالک- گز- توسکا- زيتون وحشي- اورس- بيدتنگس و نسترن وحشي.

مناطق حفاظت شده استان سيستان و بلوچستان

  • منطقه حفاظت شده باهو کلات (گاوندو)

 اين منطقه در منتهي اليه گوشه جنوب شرقي کشور (در شهرستان ايرانشهر) در طول مرز پاکستان قرار دارد. اين منطقه، مامن تمساح تالابي است که در رودخانه سرباز زندگي مي کند.

  • منطقه حفاظت شده هامون در زابل

 اين منطقه در حدود 2011062 هکتار وسعت دارد و شامل دشت هامون، درياچه يا تالاب هامون و رودخانه هيرمند است.

  • منطقه حفاظت شده بزمان (در شهرستان ايرانشهر)

اين منطقه در حدود 324688 هکتار وسعت دارد.

 


آثار تاريخي و فرهنگي

قلعه

  • قلعه چهل دختران

در بالاي دره سوخته و در کف عريض هامون، در جنوب غربي در نيک شهر، ويرانه اي از ساختمان مشهور به «چهل دختران» قرار دارد. اين ساختمان داراي قلعه بلند و مناره اي است که بر روي دروازه اي در سمت شرق آن واقع شده اند. ساختمان اين مناره نشان مي دهد که در هر يک از طرفين دروازه دو اتاق طاقدار وجود داشته که شايد با مناره هاي "ساروتار" و "چهل برج" مرتبط بوده اند. ساختمان قلعه چهل دختران بر روي سکويي که از سنگ هاي بزرگي تشکيل شده، پابرجا مانده است. اين سنگ ها را با گل رس بهم متصل ساخته اند و رديفي از روزنه ها در بالاي سکو، تعبيه کرده اند. اين روزنه ها به بقاي ديوارهاي سنگي کمک کرده اند.

  • قلعه قديمي ايرانشهر

اين قلعه که در گذشته حکمراني بلوچستان بود، در زمان ناصرالدين شاه و به وسيله فيروز ميرزا، فرمانرواي بلوچستان در سال 1264 هجري قمري از آجر ساخته شده است.

  • قلعه سام

اين قلعه در فاصله 28 کيلومتري جاده زاهدان به زابل واقع شده و ساختمان آن به شکل ذوزنقه نا منظم است. قلعه سام دو دروازه شمالي و جنوبي با برج نگهباني دارد. اين قلعه به زمان پارت ها مربوط است و از خشت خام ساخته شده است. اين قلعه 36 برج ديده باني دارد که 9 برج آن در گوشه هاي قلعه و 28 برج ديگر در اطراف قلعه ساخته شده اند.

  • قلعه سرباز

از قلعه هاي معروف بلوچستان است که در اوايل دوره اسلامي و به وسيله حاکمان محلي ساخته شده است. اين قلعه در روستاي سرباز قرار دارد.

  • قلعه تيمور

قلعه تيمور در جنوب غربي زاهدان کهنه و در بخش پشت آب زابل واقع شده و به ساختمان آن دوره هاي مغول و صفويه مربوط است.

اماکن مذهبي

  • امامزاده غلام رسولي

بناي گنبدي با ارتفاع بلند در حاشيه ضلع شرقي چابهار، قرار دارد. که قدمت آن به دوران تيموري مربوط است. بناي امام زاده در ضلع غربي حياط بر روي صفحه اي بنا شده است. ورودي اصلي امامزاده در ميانه ضلع غربي اين پيشخوان قرار دارد. که سطح ديوار آن را با طاقچه ها با تزئينات گچي به شکل دايره هاي پشت سر هم در آورده اند. بر پيشاني ورودي بنا تزئينات نقاشي الوان با طرح هاي نقوش ستاره اي مشبک مشاهده مي شود. طرح معماري بنا نشان مي دهد که در عهد تيموري و سلجوقيان احداث و در عهد صفوي نقاشي هاي ديواري آن انجام يافته که اصالت و اهميت جالب توجهي دارند.

از ديگر امامزاده هاي استان مي توان قدمگاه حضرت علي (ع) در مرز مشترک ايران و افغانستان، زيارتگاه باباجامي در سراوان - هيتوک، امامزاده بي بي دوست در زابل و امامزاده ضحاک در سراوان را نام برد.

مسجد

  • مسجد شاه علي

اين مسجد در سال 847 هجري به امر ملک شمس الدين علي ساخته شده است. در اين مسجد دو لوح حکاکي شده مربوط به اواسط قرن نهم هجري وجود دارد. يکي از اين دو لوح، نشان مي دهد که بنا توسط فردي از خاندان ملوک سيستان به نام "شاه علي" احداث شده است و لوح ديگر يادبود وفات "اميرغياث الدين محمد کياني" سرکرده شاخه کوچکي از خاندان ملوک سيستان است.

مسجد جامع زاهدان، مسجد جامع تشيع زاهدان، مسجد حکيم و مسجد شريفي در زابل، مسجد قديمي سراوان و دارالعلوم در سراوان از مساجد قديمي استان مي باشند.

مقبره

  • بقعه خواجه مهدي بن محمد حنيفه در زابل
  • مقبره شيخ شميل

مقبره شيخ شميل در فاصله 162 کيلومتري چابهار به طرف ايرانشهر در «پوزک» نيک شهر واقع شده است و مورد توجه مردم محلي است.

آتشکده

  • آتشکده کرکوي

اين آتشکده در ناحيه کرکوي سيستان واقع شده است. ويژگي هاي معماري، شکل بنا و کارکرد آن نشانگر اين است که اين آتشکده به دوره ساسانيان تعلق دارد.

  • آتشگاه و قلعه کله کنگ

اين مکان باستاني که به دوره اشکاني، ساساني بر مي گردد يکي از 3 آتشگاه فعال و بزرگ شرق ايران در زمان زرتشت بوده است در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده منطقه مسکوني زرتشتيان بوده است که نياز به پژوهش باستان شناسي وسيع دارد. قلعه کل کنگ که در روستاي کله کنک قرار گرفته از آثار شاخص شهرستان زهک مي باشد که محل سکونت خوانين نارويي در اين منطقه بوده است معماري زيبا برگرفته از ويژگي هاي بومي و شهري با مصالح چينه، خشت و گل در 4 سال قبل سکونتگاه خوانين منطقه بوده است.

  • مناره سکوت (دخمه هاي زرتشتي)

آثار دخمه ها يا منار سکوت در نقاط مختلف استان به تعداد زيادي مشهود است. پس از فتوحات اعراب و اشاعه عقايد اسلامي، تا قرن ها مذهب زرتشت در سيستان رواج داشت و آثار کنوني مناره هاي سکوت و آتشکده هاي موجود استان، يادگارهاي مخروبه اي از همين دوران مي باشد.

برج لار

اين برج رد فاصله 8 ميلي شرق تپه هاي چپو، بر روي يک سطح مرتفع قرار گرفته است که شبيه يک مناره است و آن را "برج لار" نيز مي گويند. از فراز اين برج جلگه هاي خاشرود و حدود دورتر آن در معرض ديد نگهبانان و بينندگان قرار مي گيرد. گويند در گذشته هاي دور، چنانکه جنگي روي مي داد يا خطري بروز مي کرد، نگهبانان بر روي اين برج آتش مي افروختند.

ميل قاسم آباد

اين مناره در مکران قاسم آباد زابل واقع شده و احتمالا از آثار دوره سلجوقي است. قسمت فوقاني آن شکسته و در ورودي آن نيز بر اثر تخريب و فرسايش به شکل گودالي در آمده است. بناي مناره بر روييک صخره پست استوار شده که بر زاهدان قديم مشرف است. تمام ساختمان هاي پاي مناره از خشت خام و کاه گل ساخته شده و آجرهاي پخته اي را در آرايش هاي تزييني و حاشيه ها و ديگر جزئيات معماري به کاربرده اند.

موزه زاهدان

اين نمايشگاه در بخشي از ساختمان اصلي موزه در حال احداث زاهدان بر پا شده و شامل دو بخش مردم شناسي و باستان شناسي است. آثار مکشوفه از حفاري هاي منطقه در بخش باستان شناسي و ابزار و اشياي زندگي سنتي مردم سيستان و بلوچستان در بخش مردم شناسي به نمايش گذاشته شده است. از سال 1369 نمايشگاه دايمي عکس از شئون مختلف زندگي و نحوه معيشت مردم اين منطقه در جوار اين نمايشگاه برگزار شده است.

شهر سوخته

شهر سوخته در 60 کيلومتري جنوب زابل و در 6 کيلومتري قلعه رستم واقع شده و مشتمل بر تپه هايي است که حداکثر 50 متر ارتفاع دارند. اين مکان يکي از مهم ترين مراکز تمدني آسيا در عصر مفرغ بوده است. قدمت اين تمدن را به 3500 تا 4000 سال قبل از ميلاد تخمين مي زنند. ضمن کاوش هاي علمي، بناي مستطيل شکلي با اطاق هاي چهارگوش، راهرو و پلکان ها و همچنين ديوارهاي ضخيمي از خشت به بلنداي 3 متر در انتهاي اين ساختمان باستاني نمايان شده که آتش سوزي وسيعي را نشان مي دهد. از جمله اشيايي که ضمن کاوش در تپه هاي شهر سوخته هخامنشي به دست آمده، پيکر مفرغي زني است که کوزه اي بر سر دارد و به نيمه دوم هزاره سوم پيش از ميلاد تعلق دارد. سفال هاي رنگين، قدمت شهر سوخته را به هزاره چهارم، سوم و دوم پيش از ميلاد مي رساند که تمدني همانند تمدن هند و بين النهرين داشته است. در حفريات شهر سوخته تعدادي قبور نيز به دست آمده است که عبارتند از: گودال هاي ساده که از نظر شکل خارجي فرم منظمي ندارند و شکل هاي چهارگوش، راست گوش و گاهي نزديک به دايره دارند. از اين گورها يک بار و به ندرت دوبار استفاده شده است و گاهي نيز دو جسد را يک جا دفن کرده اند. گودال هاي دو قسمتي که بيشتر دايره اي شکل اند و اکثر آن ها در لايه سنگ ريزه اي قرار دارند و به وسيله تيغه اي متشکل از يک تا پنج خشت به دو بخش تقسيم شده اند. قبور سردابه اي که بدون شک جالب ترين نوع قبور در شهر سوخته به شمار مي روند و به صورت يک چاله زيرزميني بيضي شکل در يک طرف کنده شده اند. اين دخمه ها معمولا 180 سانتي متر عمق دارند، در صورتي که عمق طرف ديگر سردابه تنها 120 سانتي متر است. قسمت ورودي گور بايک ديوار خشتي پوشانده شده است. وقتي درِ گور با اين ديوار بسته مي شد، قسمت ديگر آن خالي مي ماند. بعضي از اين قبرها نيز دوبار مورد استفاده قرار گرفته اند. قبور شبه سردابه اي يا سرداب هاي کاذب که در ساختن سردابه، ابتدا يک گودال معمولي کنده و سپس در يک طرف آن با خشت اتاقکي ساخته اند. قبور خشتي که نوع نادر با شکل راست است و ديوارهاي آن به وسيله يک خشت افقي پوشانده شده است. اين قبور با استفاده از دو رديف خشت ساخته مي شدند و ديوارهاي داخل آن را اندود مي کردند.

شهر باستاني زرنج

ويرانه هاي شهر باستاني زرنج، پايتخت قديم سيستان، در جلگه اي در اطراف درياچه هامون باقي مانده است. اسناد تاريخي و آثار موجود نشان مي دهد که شهر زرنج در زمان آبادي و پايتختي يکي از نواحي مشهور تاريخي دوران باستان و پيش از اسلام بوده است. تغيير مسير هيرمند و شايد هم طغيان آن باعث شده است که آبادي ها و شهرستان هاي قديم اين ناحيه خراب شوند. در هر صورت، شهر زرنج در اوايل دوره اسلامي پايتخت يعقوب ليث و جانشينان وي بوده است. به نظر مي رسد با شروع کاوش هاي علمي و مطالعات تاريخي آثار و بناهاي فراواني در منطقه زرنج از ادوار پيش از تاريخ و دوران هخامنشي، اشکانيان،ساساني و اسلامي کشف خواهد شد.

زاهدان کهنه

دروازه معروف به بختياري در روي ديواره شمالي شرقي قلعه بنا شده بوده است در کنار ارگ زاهدان کهنه يک مجموعه آرامگاهي به نام چهل پير يا چهل و چهار پير ديده مي شود بنا بر روايات اين مردان خدا توسط تيمور لنگ گردن زده شده اند در زاهدان کهنه و مناطق اطراف آن مجموعه بناها و ساختمان هاي بسياري از دوران اسلامي وجود دارند يکي از اين مجموعه ها در فاصله اي حدود 250 متري جبهه شمال شرقي و جنوب غربي اين بنا که ضخامت آنها به 120 تا 150 سانتي متر مي رسد بهتر از ديوارهاي ساير جبهه ها که در جهت وزش باد قرار داشته اند باقي مانده اند در مرکز حياط محصور اين قلعه باقي مانده هاي بنايي بزرگ وجود دارد که اتاق هاي آن دور تا دور تالاري به اندازه هاي تقريبي 70 تا 90 متر قرار گرفته اند عظمت و بزرگي اين ساختمان نشان مي دهد که اين بنا احتمال بسيار زياد در محل سکونت امير و حاکم منطقه بوده است وضعيت موجود ساختمان همچنين نشان دهنده اين نکته است که ورودي اصلي آن در جبهه شرقي و در جايي قرار داشته است که توده هاي ضخيم باقي مانده خشت و گل و چينه نشاني از وجود پلکاني است که اين در را به داخل تالار متصل مي کرده است در پشت ديوار تالار مرکزي بقاياي ساختمان ديگري وجود دارد که حاکي از وجود پلکان ديگري اين بار براي رفتن به پشت بام و يا طبقه دوم احتمالي بنا بوده است خشت هاي استفاده شده در اين جا قدري کوچکتر از خشت هاي ارگ زاهدان کهنه به اندازه هاي 25*5/1* 7 سانتي متر و نيز 25 *25 *7 سانتي متر بوده است تعداد ديگري از بناها و آثار ساختماني نيز در همين جا ديده مي شوند که احتمالا براي انجام خدمات جانبي دربار حاکم وقت بنا شده اند يکي از آن ها ساختماني بزرگ در کنار ديوار جنوب غربي است که داراي نقشه اي شبيه ساختمان مرکزي قلعه است در بخش شمال غربي اين بنا و يا مقداري فاصله از آن باقي مانده هاي دو بناي ديگر ديده مي شوند که اهالي يکي از آنها يخدان و ديگري را مسجد محل مي دانند در ساختمان منتسب به مسجد بقاياي محراب که به طرف قبله بوده است تا زمان بازديد انيشتين وجود داشته است در جهت شمالي غربي زاهدان کهنه و در طول همان لبه گلي تراس بلندي که به شهر دوران اسلامي اخير زاهدان کهنه در روي آن بنا شده است آثار يک آبراهه قديمي ديده مي شود و مقدار قابل توجهي سفال از نوع سفال هاي لعاب دار دوران اسلامي زاهدان کهنه در سطوح مختلف آن پراکنده است. اين آثار در حدود 9 کيلومتري شمال غربي تپه شهرستان وروي بلندي هايي بين رود ناصر و رود پريان واقع شده اند.

دهانه غلامان

در دو کيلومتري روستاي قلعه نو از توابع شهرستان زهک واقع شده است. بناهاي متوسط و کوچک و سکونتي شهر در محله مسکوني و در غرب ساختمان بزرگ شماره 3 قرار دارند و در بخش جنوبي و در فاصله حدود 2 کيلومتري هسته اصلي شهر آثار و بقاياي بناي بزرگي وجود دارد که از آن با نام بناي نظامي و پادگان ياد شد ه است ديوارهاي بزرگ و حجيم اين بناي عظيم مربع داراي تقريبا 200 متر طول و حدود 3 الي 4 متر پهنا است مهمترين ساختمان شهر بناي معروف به بناي شماره 3 است با توجه به اجزاي معماري و آثار پيدا شده و در آن به همراه اجاق ها و آتشدان - سکوها و محراب هاي موجود نشان دهنده آن است که اين بنا داراي کاربري مذهبي بوده است آثار سوختگي خاکستر و استخوان هاي زير سوخته و نيم سوز داخل اجاق ها و در روي سکو و محراب ها و برخي مخازن مخصوص نگهداري آتش اين ساختمان ديده شده است آيين مردم دهانه غلامان يکي از آيين هاي مشترک ايراني هندي منطقه بوده است که به خاطر تسامح مذهبي هخامنشيان توانسته به موجوديت خود در سيستان ادامه دهد اين شهر احتمالا همان زرنکاي ياد شده در کتيبه هاي هخامنشي و زرين مورخان يوناني است که از نظر محل با زرنج دوران اسلامي تفاوت دارد شهر دهانه غلامان با همان سرعتي که به وجود آمده از بين رفته است عدم وجود هر گونه شي و خالي بودن محوطه هاي حفاري شده از بقاياي سکونت نشان دهنده تخليه شهر با نظم و ترتيب بوده است و در نتيجه نمي توان عاملي خارجي چون جنگ و يا آتش سوزي را در تخليه و ترک آن دخيل دانست پس از ترک دهانه غلامان در اواخر سده پنجم و نخستين دهه هاي سده چهارم پيش از ميلاد اين شهر براي مدت کوتاهي و به صورت فصلي مورد استفاده بيابانگردان و شبانان بوده است و پس از آن شن هاي روان به تدريج ساختمان ها و بناهاي را براي مدتي بيش از 2000 سال از نظرها پوشانده است. آثار موجود دهانه غلامان بر روي يک سلسله بلندي هاي طبيعي به طول تقريبي 5/1 و به پهناي 300 تا 800 متر و در کنار بقاياي دلتاي قديمي و خشک سنارود واقع شده است بقاياي موجود اين شهر از دو گروه ساختمان اصلي و تعدادي از بناهاي منفرد ترکيب شده است يک قسمت شهر در بخش غربي و در درازاي آبراهه اي که بعدا شن هاي متحرک آن را کاملا پر کرده اند قرار داشته و بخش ديگر يعني قسمت شرق شهر به دو بخش برابر تقسيم شده که آثار آن تا جايي که قبر بر گرفته است زردشت خوانده مي شود ادامه داشته است و مجموعا تعداد 27 بناي قابل تشخيص شهر را بر گرفته است. ساختمان هاي شماره 1و 2 و 3 در بخش شرقي و بناهاي شماره 15، 16، 17، 21 و 22 در شمال آبراهه قديمي و در بخش غربي شهر واقع شده اند اين ساختمان ها داراي کاربردهاي همگاني و مذهبي و اجتماعي بوده اند.

 


غذاهاي محلي

سفره سيستان و بلوچستان، سفره اي رنگين با فرهنگ غذايي ويژه عشايري و روستايي است. غذاهاي محلي استان سيستان و بلوچستان در ارتباط مستقيم با شيوه معيشت عشاير و ايلات است. گروهي از اين غذاهاي محلي در مناطق شهري نيز متداول است از آن جمله مي توان به انواع ماهي (دوغ ماهي، آبگوشت ماهي و خورشت ماهي)، شيرداغ، ماچدوه، تباهک، ماشک، هتنگ باقلا، اناردانه، خوراک بادنجان، جلوآي آبي يا سبزگ، قادلمه، سوتلاش و ده ها نوع خورشت و چاشت ديگر اشاره کرد.

 


موسيقي محلي

موسيقي بومي و ترانه هاي فولک مردم سيستان و بلوچستان ظرافت و لطافت ويژه اي دارند. ترانه هاي محلي بلوچ بيشتر در مراسم جشن عروسي و مخصوصا عيد فطر خوانده مي شود. مشهورترين اين ترانه ها عبارتند از: ترانه ميرعلم، بلبل، چاکرتا، آرمان گل آره، بلبل، وشتوراناو زهيرک. اکثر ترانه هاي محلي سيستان ارتباط مستقيمي با محيط طبيعي، شيوه زندگي و باورهاي ديني و اعتقادي مردم دارند. اشعار و داستان هاي شفاهي مردم استان نيز در باورهاي فرهنگي و شيوه زيست و ارتباط آن ها با محيط ريشه دارد. بلوچ ها به داستان هاي محلي جن و پري دلبستگي دارند و داستان هاي عشقي و عاطفي آنها بسيار ظريف و پر معني همراه با تبليغ روح شجاعت و دلاوري است. اشعار محلي بلوچ غالبا در مراسم اعياد و مخصوصا عيد فطر خوانده مي شود و موزيک محلي که با سرنا، دهل و طبل نواخته مي شود آن را همراهي مي کند. آلات اصلي موسيقي سيستان و بلوچستان «قيچک» و «دهل» است. «قيچک» يکي از سازهاي اصيل و سنتي است که در نواحي بلوچستان، ترانه هاي محلي را با نواختن آن همراه مي سازند. «دهل» نيز يکي از سازهاي ضربي موسيقي مردم استان است که همراه سرنا نواخته مي شود. در جشن هاي عروسي و رقص هاي محلي از آن استفاده مي کنند.

 


صنايع دستي

  • سوزن دوزي بلوچ

سوزن دوزي عبارتست از کارهاي دست دوزي که تنها با مدد دستان توانا و فکر خلاق هنرمندان بر عرصه پارچه جاودان مي گردد، و آنچه بر جاي مي ماند تنها حاصل ذوق، سليقه، ابتکار و استعداد قابل تحسين هنرمندان اين وادي است اين هنر در بلوچستان پيشينه اي دراز دارد و مي توان آن را عصاره درد و دل هاي زنانه و بازتاب خاطرات تلخ و شيرين قومي در طول تاريخ برشمرد که خود آميزه اي ذهني از آهنگ و ريتم حرکت دست ها گرديده است و منجر به پديد آمدن آثاري جاودان و جاودانه بر تار و پودي سرد و بي روح مي گردد.

انواع محصولات سوزن دوزي عبارتند از: روميزي، سجاده، کوسن، روتختي، جانماز، سفره عقد، پرده، آباژور، اشارپ، پشتي و ...

از جمله عمده ترين مراکز سوزن دوزي استان مي توان به: اسپکه، بمپور، نکوچ در ايرانشهر، پيپ، مته سنگ، چانف در نيکشهر، روستاهاي ايرندگان و مارندگان در خاش، جالق، سوران، گشت، کله گان در سراوان و همچنين در شهرستان زاهدان اشاره نمود.

  • خامه دوزي سيستان

اين نوع سوزن دوزي، خاص منطقه سيستان است که نقوش آن توسط نخ ابريشمي يا پنبه اي که معمولا به رنگ سفيد است بر روي پارچه پنبه اي يا کتاني دوخته مي شود. نقوش با توجه به نوع دوختشان حالت برجسته اي بر روي پارچه دارند که اين حالت موجب زيبايي پارچه مي گردد. کاربرد خامه دوزي بر روي لباس، جانماز، روميزي، کوسن و عرقچين مي باشد.

  • سکه دوزي

 در گذشته اي نه چندان دور هنر سکه دوزي در خانواده بلوچ نقش صندوق پس انداز را داشته است به اين صورت که زنان هنرمند بلوچ در مواقع گشاده دستي و رفاه، مازاد درآمد خانواده را تبديل به سکه کرده و از آن در سکه دوزي استفاده مي نمودند و در مواقعي که خانواده دچار تنگدستي مي شده از سکه هاي پس انداز شده، کمک مي گرفتند. امروزه اين هنر، به عنوان تزيين رويه رختخواب پيچ و تزيينات ديوارکوب توليد و به بازار عرضه مي شود.

  • سفال

سفالگري هنر و صنعت ظريف و حساسي است که از شرق سرچشمه مي گيرد و آميزه اي از دقت نظر و تيزبيني و زيبايي پرستي شرقي. سفالگري را مي توان نخستين هنر سنتي نام برد که از نياکان و ادوار گذشته به ارث رسيده است با توجه به ظروف سفالين کشف شده در نواحي دهانه غلامان و روستاي دامن مي توان قدمت سفال را در اين منطقه 2 هزار سال قبل از ميلاد رقم زد.

زنان بلوچ با استفاده از خاک رس اطراف محل سکونتشان به ساخت ظروف مي پردازند و براي زيبايي آن نقوشي را که سينه به سينه از مادر به فرزند رسيده مزين مي کنند پس از پخت ظروف سفالين به دليل نوع خاک به کار رفته در ساختشان بعد از پخت به رنگ قرمز در مي آيند که خصوصيات فوق اين نوع سفال را از ساير سفال هاي مناطق ديگر ايران متمايز کرده است ساخت سفال در حال حاضر در مناطق کلپورگان سراوان و روستاي کوهک، سرباز، به صورت فعال و در مناطق هولنچکان، گلک، شاهي گور به صورت نيمه فعال است. از محصولات توليد شده توسط زنان بلوچ مي توان به کوزه، چليم، بشقاب، کاسه، قندان، سيني، گلدان، قوري، اسپند دودکن، خميردان، سرخميردان و ... اشاره نمود.

  • حصيربافي

حصيربافي در منطقه سيستان با گويش خولک بافي و در منطقه بلوچستان با گويش تگرد تلفظ مي شود. که از نظر نوع مواد اوليه با هم تفاوت زيادي دارند. خولک بافي از ساقه هاي ني و تگرد از برگ درختان خرماي وحشي (داز) بافته مي شود. محصولات توليدي حصيربافي سيستان عبارتند از: پرده، سايه بان و مصارف دکوراتيو نيز دارند و از محصولات توليدي حصيربافي در مناطق بلوچستان مي توان به روپگ (جارو)، پروند، سواس (نوعي کفش)، سمان (زيرانداز)، سفت ـ محلي (جانماز)، کچو (خورجين)، کپات (سبد کوچک) و ... اشاره نمود.

مهمترين مناطق توليد حصيربافي سيستان در شهرستان زابل و توابع آن مي باشد و از مناطق توليدي حصيربافي بلوچستان مي توان به نيکشهر، سراوان و سرباز اشاره نمود.

  • زيورآلات سنتي

 طلا فلزي جاودان و درخشنده است که اهميت زيادي را در زندگي تاريخ بشر داشته است وجود کوره هاي ذوب فلز در اين منطقه که شايد قديمي ترين کوره هاي فلز در جهان باشد نشان از قدمت هنر فلزسازي در اين منطقه مي باشد زيورآلات سنتي اغلب براي خودآرايي و گاه ريشه هاي مذهبي نيز دارد تاريخچه بيشتر نگاره ها و نقشها و روش هاي تزييني زيورآلات به روزگاران باستان برمي گردد.

هنر زيورآلات سنتي در اين منطقه آميزه اي از هنر ميناکاري، مرصع کاري، مشبک کاري، منبت کاري و کنده کاري است. اين هنر داراي تنوع محصولاتي است که مي توان به در (گوشواره)، سينه ريز، پاورنج، چوري (النگو)، سربند، گردن بند، کپگو اشاره نمود.

  • گليم بافي

 در گذشته مردمان اين منطقه نيز مانند ساير اقوام کوچرو در چادر زندگي مي کردند و از گليم به عنوان زيرانداز، نازبالش، کيسه هاي نمک و سفره استفاده مي شد و براي تزيين آن از خرمهره و سکه بهره مي گرفتند. طرح گليم هاي بافته شده استان به صورت راه راه و نقوش به کار رفته ذهني و برگرفته از محيط اطرافشان است. زنان سيستاني و بلوچستاني محيط پيرامونشان را مي نگرند و در ذهن به صورت انتزاعي در مي آورند و بر روي زمينه گليم نقش مي زنند. رنگ بندي تيره گليم اين منطقه را از ساير گليم هاي مناطق ديگر متمايز مي کند.

  • قالي بافي

قالي و قاليچه هاي سيستان داراي يکي از اصيل ترين انواع قالي در کشور ماست. اين هنر ـ صنعت مرهون کوشش و روحيه شاد و پر توان زن سيستاني بوده است.

زيراندازهاي سيستاني به سه نوع تقسيم مي شوند:

الف: تاريخي يا کهن

سنت قالي کهن سيستان به بافته هاي سکايي مي پيوندد داراي گره ترکي که نشانه کهنترين قالي معروف جهان پازيريک است. مهمترين رنگ هاي به کار رفته در اين قالي سبک کهن سيستان، رنگ سورمه اي، فيروزه اي، زرد و سرخ مي باشد. نقشه هاي اين سبک عبارتند از: خشتي، دوخشتي، خشته خشته (ترنج ترنج)، گلداني، درختي.

ب: سنت قالي به سبک مياني

گره مورد استفاده فارسي است. رنگ بندي آن شبيه نوع کهن است و نقش هاي اين سبک عبارتند از: نقش جنگلي، گل قنداني، چپات اشتر، مددخاني، قاب قابي.

ج: سنت قالي به سبک امروزي يا نو

نوع گره فارسي است. نقش هاي اين سبک عبارتند از: محرمات، لچک ترنج.

  • منگليک: شيشه گري سنتي

پيشينه اين رشته به ساليان گذشته برمي گردد. اهالي منطقه نيکشهر معتقدند اين هنر توسط دراويشي که در حال عبور از اين منطقه دچار بيماري سختي شده بودند و در جواب زحمات و کمک هاي مردم منطقه طلاسازي، سفالگري، کيمياگري را به آنان آموختند منگليک حاصل ترکيب نوعي سنگ است که از کوه هاي روستاي تواران از توابع دهستان چاهان و خاکستر نوعي بوته بياباني به نام کيليا از مناطق دشتياري و پيرسهراب و زرآباد چابهار به دست مي آيد. آماده سازي مواد خام، ذوب، پخت و پز، قالب گيري و رنگ آميزه توسط هنرمندان محلي و سنتي انجام مي گيرد و منگليک حلقه هاي دوراني شکلي است از جنس بلور که مصارف درماني و زينتي جهت آرايش زنان داشته است.


منبع : روستا نت

این خبر را با دوستان خود به اشتراک بگذارید



تگ ها