City Id =8

انتخاب استان

برنامه ریز

چقدر میخوای خرج کنی؟! (قیمت ها به تومان است) چیکار می خوای بکنی ؟ چقدر وقت داری؟!

قصبه، شاهکار آبي دنيا در دل بيابان (1395/06/14)

3 کيلومتر به طرف جنوب شرقي از گناباد دور شديم. به محل قنات مي‌رسيم يک بيابان، آسمان و قدري ابر. اينجا صداي باد در گوشت زو مي‌کشد و تابش نور و هرم گرما را بيشتر حس مي‌کنيم. به جز بوته‌هاي خار سوزني و تپه‌هاي خشک در حوالي‌مان چيزي نمي‌بينيم.
 قصبه، شاهکار آبي دنيا در دل بيابان

به گزارش بزنيم بيرون ،

 درد عطش بر پيکره اين زمين‌ها ترک انداخته و همه شگفتي اين داستان اين است که براي ديدن شاهکار آبي دنيا به دل اين بيابان‌ها آمديم، هنوز وارد قنات نشديم، هيجان، کنجکاوي و البته کمي ترس را همزمان با هم حس مي‌کني، ترس به خاطر وجود برخي افسانه‌ها که مي‌گويند اين قنات نمي‌تواند ساخته دست بشر باشد.

به گزارش ايسنا، صبح پنج‌شنبه خبرنگاران ايسنا-منطقه خراسان به همراه غلامرضا نبي‌پور پير قنات، عليرضا حسين‌زاده مدير جهاد کشاورزي گناباد و نگار سرتيپ‌زاده مدير پايگاه قنات قصبه از اين شاهکار آبي دنيا که در دل بيابان حفر شده، بازديد کردند.

از روشنايي روز به يکباره وارد فضاي تاريک مي‌شويم، هوا سردتر مي‌شود و جلو که مي‌رويم مي‌توانيم بوي آب و خاک را استشمام کنيم. چند قدمي که جلو مي‌رويم چشمانمان را ببنديم يا باز کنيم تفاوتي ندارد زيرا تاريکي مطلق است. بدون چراغ قوه پيمودن مسير امکان‌پذير نيست. باتوجه به اينکه هنوز مسير قنات استحکام‌بندي نشده استفاده از کلاه ايمني الزامي است، ارتفاع طوري است که وقتي وارد قنات شديم به حالت خميده بخشي از مسير را طي کرديم‌.

لايه‌هاي سنگي قنات از جنس رس است اما به ديوارهاي قنات که دست مي‌زنيم جنس سختي مانند سنگ دارند، سختي جنس سنگ‌ها نشان از وجود آب تا ارتفاع بالاي مسير دارد که در اثر تماس با آب مانند سنگ سخت شده است، در بين مسير مشاهده مي‌شود که مسير اصلي قنات به دليل ريزش مسدود شده اما يک ميان بغل براي تردد ايجاد شده است.

خط‌هاي سفيد در کناره ديوارها از پرآبي قنات در روزگاران گذشته و کاهش سطح آب حکايت دارد و از سطح شوره موجود در آن مي‌توان ارتفاع آب در زمان‌هاي مختلف را احساس کرد، آب قنات 600 ليتر بر ثانيه است که به دليل خشکسالي پي در پي اين ميزان آب به 130 ليتر بر ثانيه کاهش پيدا کرده است.

از برآمدگي‌ها و تورفتگي‌هاي ديوار تک تک ضربه‌هاي پتک مقني‌ها را تصور مي‌کنيم يعني چند نفر عمرشان را صرف ساخت قنات کردند يا حتي در مسير ساخت قنات جانشان را از دست دادند. مسير گاهي تنگ‌تر و گاهي فضا بازتر مي‌شود و ارتفاع سقف در برخي فضاهاي قنات افزايش مي‌يابد.

پس از حدود 15 دقيقه پياده‌روي به مسير آبي قنات مي‌رسيم. آب آن ولرم است اما آب در مسير جلوتر بسيار سردتر مي‌شود. اين آب براي کشاورزي مناسب اما براي شرب غيرمناسب است. قنات 2 رشته اصلي قصبه و دولاب نو دارد که شاخه اصلي دولاب کهنه با 11 ميله چاه در گذشته بخشي از آب قنات را تامين مي‌کرده، در حاضر فاقد آب‌دهي است. شاخه اصلي قصبه داراي 222 حلقه چاه و دو شاخه فرعي است. شاخه فرعي اول داراي 30 و شاخه فرعي دوم داراي 25 حلقه چاه است، همچنين شاخه اصلي دولاب نو داراي 153 حلقه ميله چاه و 3 شاخه فرعي بوده که شاخه اول تا سوم به ترتيب داراي 5، 14 و 5 حلقه ميله چاه است.

4 هزار سال پيش کال شور آب مورد نياز گناباد را تامين مي‌کرد اما اين کال خشک شد، بدين ترتيب جستجو در پي آب مردم را به کنکاش زمين واداشت و توانستند بدون پمپ آب و نيروي الکترونيکي آب را از عمق 320 متري بيرون کشند.

چرا "قنات قصبه" ثبت جهاني شد؟

نگار سرتيپ‌زاده، مدير پايگاه قنات قصبه گناباد در جريان بازديد از قنات درباره ويژگي‌هاي قنات قصبه که باعث متمايز شدن اين قنات از ساير قنوات شد، اظهار کرد: نخست عمق مادر چاه قنات قصبه سبب شگفتي دانشمندان است، در واقع قصبه عميق‌ترين مادر چاه ايران و به نوعي جهان است که بالغ بر 320 متر عمق دارد که در اين ميان، داده‌هاي نقشه‌برداري ارتفاع 300 متر را تاييد کرده‌ است. البته آخرين حلقه چاه‌ها بر اثر سيلاب از روي سطح زمين حذف شدند و قابل شناسايي نيستند، اما براساس شيب زمين و توپوگرافي عمق بالغ بر 320 متر براي آن مورد تاييد است.
 
وي افزود: همچنين تکنولوژي حفر قنات از ديگر دلايل برتري اين قنات نسبت به قنوات ديگر است. زماني‌ که سطح سفره‌هاي آب زيرزميني از ميله چاه بالاتر قرار مي‌گرفت، براي اينکه مقني امکان ادامه حفر ميله چاه را داشته باشد از بالا به پايين اين امر ميسر نبود و مجبور بودند، برعکس و از پايين به بالا حفر را انجام دهند که به اين روش سرکولي يا دويل‌زني مي‌گويند که در اين ميان، در قنات قصبه بالغ بر 70 متر سرکولي به چشم مي‌خورد که اين مقدار نسبت به ساير قنوات بيش‌تر ‌است.
 
سرتيپ‌زاده گفت: آنچه که در خصوص تکنولوژي حفر اين قنات شاخص شناخته شد، فاصله ميان ميله چاه‌ها است. به اين صورت که بر روي سطح زمين ميله چاه‌ها را به فاصله 50 تا 100 متر حفر مي‌کردند و اينکه چگونه از زير زمين به‌ طور دقيق همان مسير بالا را حفر کنند که به خطا نروند، آن هم با ابزارهاي ابتدايي و با توجه به عمر 2500 قنات قصبه بسيار شگفت‌انگيز است.
 
چطور مقني‌ها از خطر دم‌گرفتگي نجات مي‌يافتند؟

وي در پاسخ به اين سوال که آيا مقني‌ها در حين کار دچار خفگي نمي‌شدند، گفت: براي ايجاد کوره قنات، يک حلقه چاه کنده مي‌شد تا کار اکسيژن‌دهي را انجام دهد و براي اينکه دچار دم‌گرفتگي نشوند کمي سرکه کف قنات مي‌ريختند که با خاک رس ترکيب شده و واکنش نشان مي‌داد، در نتيجه توليد اکسيژن مي‌کرد. همچنين اگر مقني در حين کار دچار دم‌گرفتگي مي‌شد ظرف سرکه را مقابل بيني مقني مي‌گرفتند تا دوباره بتواند هوشياري خود را بدست آورد.
 
مدير پايگاه قنات قصبه گناباد ادامه داد: ريختن شن ياقوتي در کف زمين قنات نيز به توليد اکسيژن در آن محدوده کمک مي‌کرد و يا در چاه‌هايي که سطح آب زيرزميني بالاتر از سطح آب قنات قرار گرفته، يک چاه کمکي با فاصله کم حفر مي‌شد.

سرتيپ‌زاده در ارتباط با شيب کف کوره با بيان اين مطلب که در قنوات ناحيه کويري اين شيب صفر درصد است، تصريح کرد: براي اينکه به محاسبه شيب مربوطه بپردازند، ظرف آب و يا سرکه‌اي که به همراه داشتند را در کف قنات گذاشته و اگر سطح آب به سمتي کج و يا راست مي‌شد نشان‌دهنده تراز نبودن کف کوره بود.
 
وي در ارتباط با وقوع سيلاب در قنوات خاطرنشان کرد: براي اينکه بتوانند از وقوع سيلاب در قنوات جلوگيري کنند، در چندين قسمت از ميله چاه‌ها کمربست ايجاد مي‌کردند تا اگر سيلاب به داخل نفوذ کرد، کوره قنات مسدود نشود.

سرتيپ‌زاده در ارتباط با تعداد گردشگراني که هر ساله به شهرستان گناباد سفر کرده و از قنات قصبه بازديد مي‌کنند، خاطرنشان کرد: در ايام عيد نوروز حدود دو هزار، تا 2 هزار 500 گردشگر از اين مکان بازديد کردند که در حال حاضر، به تناسب اينکه اين اثر به سطح جهاني رسيده است گردشگران بيشتري را نيز به خود جذب مي‌کند. کشورهاي سوئيس، هلند، سوئد، بلژيک، فرانسه، آلمان و ... بيشترين تعداد بازديدکننده علمي را به قنات خود اختصاص دادند.

آيا خطر جاني گردشگران را هنگام بازديد تعقيب مي‌کند؟

وي ادامه داد: تا زماني که بازديدکننده خارجي علمي زيادي وجود نداشته باشد، به دليل عدم استحکام‌بخشي لازم و کافي در اين منطقه، سعي بر آن است که بازديدهاي گسترده‌اي صورت نگيرد.

مدير پايگاه قنات قصبه گناباد در ارتباط با استحکام‌بخشي قنات با بيان اينکه يکي از مهمترين ويژگي‌هاي اثري که به ثبت جهاني مي‌رسد اين است که سلامت و اصالت آن دچار تغيير نشود، اظهار کرد: به همين دليل براي عدم وارد شدن خدشه به اثر، استحکام‌سازي‌هاي لازم انجام مي‌شود. در اين خصوص بايد مطالعات تکميل‌تر و از روش‌هايي استفاده شود که در سيستم سنتي قنات از آن‍ها استفاده مي‌شده و يا از نظر برگشت‌پذيري، قابل برگشت باشد که اين موضوع به لحاظ حجم خاک و احتمال ريزشي بودن آن بسيار سخت است.

مدير پايگاه قنات قصبه در اين خصوص که در حين حفر قنات مشکلي براي مقني‌ها ايجاد مي‌شد و يا خير، خاطرنشان کرد: به‌طور معمول براي حفر قنات چندين نفر کشته مي‌شدند چرا که در زمان لايروبي اين اتفاق مي‌افتاد که ضخامت سنگ‌هاي کنار و ديواره به مرور زمان بيش‌تر مي‌شد و مجبور به ايجاد بغل‌بر از کف و زمين بودند و اگر در همين حين، سنگي بر روي سرشان مي‌افتاد کشته مي‌شدند.

سرتيپ‌زاده در مورد ارائه تسهيلات گردشگري براي گردشگراني که براي بازديد از قنات قصبه به اين منطقه سفر مي‌کنند، گفت: در اولويت بعد از استحکام‌سازي، برنامه‌ريزي‌هاي کوتاه‎مدت و بلندمدت در نظر گرفته شده است که در برنامه کوتاه مدت قرار است کوچه باغ‌ها در گناباد احياء شود که در اين خصوص تفاهم‌نامه‌اي با شهرداري به امضاء رسيده است. در مسير گردشگري بلندمدت قرار است روستاها و نقاط هدف گردشگري ديگري نيز طراحي شود، اما به مرحله اجرا رسيدن آن هنوز مشخص نيست.
 
وي در ارتباط با ايجاد برق‌کشي‌هاي لازم در قنات قصبه و روشنايي مسير براي بازديد گردشگران گفت: اين موضوع يکي از مشکلاتي است که نبايد موجب برهم زدن منظر اصلي قنات شود. ايجاد دکل برق در منظر طبيعي اثر، در واقع يکي از معضلات بزرگ قنات را شامل مي‌شود که در حال انجام اقداماتي در اين خصوص است.

مدير پايگاه قنات قصبه درباره فايده ثبت جهاني شدن قنات قصبه تصريح کرد: زماني که اثري به ثبت جهاني مي‌رسد اگر امکانات يک کشور براي حفاظت از آن کافي نباشد، از نظر نيروي انساني و تکنولوژي فني از کشورهاي ديگر نيز کمک‌هايي به کشور مذکور مي‌شود.

وي يادآور شد: همچنين مي‌توان توسعه کل شهر گناباد که تا اين حد مغفول مانده ‌است را با ورود گردشگر به شهرستان و هدايت آن‌ها به ديگر مسيرهاي مختلف شهرستان را شاهد باشيم.

سرتيپ‌زاده افزود: مهمترين مزاياي ثبت جهاني يک اثر اين است که اثر متعلق به جامعه‌اي مي‌شود که تنها در سطح ملي ستوده نشده و در واقع متعلق به جامعه جهاني است و ارزش آن در سطح جهاني مطرح مي‌شود.

مدير پايگاه قنات قصبه گناباد گفت: در بحث حريم منظر قنات قصبه گناباد، اراضي وجود دارد که نبايد تخريب شود. در بلندمدت ممکن است انتقال دامداري‌ها و يا واحدهاي مضر در حريم قنات ايجاد شود. به اين خاطر که آلودگي اطراف قنات قصبه مربوط به اين واحدها در حريم اثر بسيار تاثيرگذار است.

چگونه تشخيص مي‌دادند ميله چاه‌ها را در چه مکاني حفر کنند؟

غلام‌رضا نبي‌پور، از مالکان قنات قصبه بيش از 65 سال است که در اين قنات مشغول به‌کار بوده و به پير قنات در گناباد معروف است، وي در جريان اين بازديد اظهار کرد: در گذشته از روش‌هاي مختلفي تشخيص مي‌دادند که يک محل، مکان مناسبي براي احداث قنات بوده و معمولا زمين‌هاي قابل کشت و زرع، محل مناسبي براي احداث چاه به‌شمار مي‌رفته‌ است.

وي افزود: بعد از بارش برف و باران، هر جايي که برف‌هايش زودتر آب مي‌شد محل مناسبي براي تاسيس قنات بود، همچنين معمولا بوته‌هاي خار سوزني شکل ريشه در آب دارد و از اين نوع شاخصه‌ها، به وجود سفره آب زير زميني پي مي‌بردند.

نبي‌پور ادعا کرد: اين سخن که گفته مي‌شود عمر قنات 2500 سال است را ضعيف مي‌دانم، به نظر من 7 هزار سال قدمت، چرا که شهرستان گناباد، عمر 7 هزار ساله دارد و قاعدتا نخست آب وجود داشته و در ادامه تمدن شهري شکل گرفته‌ است.

چه کساني مالکيت آب قنات را در اختيار دارند؟

مهندس عليرضا حسين‌زاده، مدير جهاد کشاورزي شهرستان گناباد، در ادامه با بيان اينکه محدوده قنات قصبه 5 بار تغيير مسير داده شده‌است، گفت: آخرين بار توسط مديريت جهاد کشاوزي و همکاري مالکان تغيير مسير عظيمي براي قنات انجام شد که بالغ بر 720 متر تونل جديد احداث شد که در نوع خود شاهکار است. چرا که حفر قنات تا محدوده‌اي که زمين آبدهي نداشته راحت و آسان بوده ‎است.

وي با بيان اينکه قنوات بهترين کار گروهي است که در جهان نظير ندارد به بعد فرهنگي و اجتماعي قنات‌ها اشاره و اظهار کرد: در اين قنات 4 هزار و 104 فنجان آب در 8 دقيقه گرفته مي‌شود و هر 8 دقيقه، يک سند شش دانگ است که براي مالکان در نظر مي‌شود.
 
مدير جهاد کشاورزي شهرستان گناباد تصريح کرد: مي‌توان به بعد مذهبي اين قنات نيز اشاره کرد و گفت که از 4 هزار و 104 فنجان آب قنات قصبه گناباد، 850 سهم آن وقف امام رضا(ع)، 17 درصد آب قنات متعلق به آستان قدس رضوي، 38.9 درصد مالکان گناباد، 21.7 درصد مالکان روستاي نوغاب، 18.2 اداره اوقاف و امور خيريه و 4.2 درصد آب قنات را در اختيار دارند.
 
حسين‌زاده با بيان اينکه تا به امروز هيچ جنگ و درگيري در محدوده قنات قصبه صورت نگرفته است و قنوات به ما آموختند که بايد در کنار يکديگر به گونه‌اي مسالمت‌آميز زندگي کرد، خاطرنشان کرد: قنات قصبه از روستاهاي مختلف مي‌گذرد، به اين خاطر که به مسير قنات، کوره قنات و مسير آب‌رساني و امرار معاش ضرري وارد نشود، سعي مردمان روستا بر اين بود که در آرامش به زندگي خود ادامه دهند.

وي بافت تاريخي و ساختماني اين قنات را بسيار مهندسي دانست و تصريح کرد: بازسازي آن نيز به کمک مالکان انجام شده‌ است. بيش از 50 مقني در اين قنات به فعاليت مي‌پرداختند که نشان‌دهنده تلاش مردمان براي زندگي در اين کوير خشک است.


منبع : خبرگزاري ايسنا

این خبر را با دوستان خود به اشتراک بگذارید



تگ ها