City Id =8

انتخاب استان

برنامه ریز

چقدر میخوای خرج کنی؟! (قیمت ها به تومان است) چیکار می خوای بکنی ؟ چقدر وقت داری؟!

رمز گشايي از رازهاي شهر تاريخي بلقيس اسفراين (1395/12/01)

هفتمين فصل کاوش شهر تاريخي بلقيس به پايان رسيد در اين فصل، کشف سيستم آبرساني مهمترين سوالي بود که باستان شناسان به آن پاسخ دادند.
رمز گشايي از رازهاي  شهر تاريخي بلقيس اسفراين

به گزارش بزنيم بيرون ، فصل هفتم کاوش شهر تاريخي بلقيس اسفراين با هدف شناخت و دستيابي به ساختارها و فضاهاي داخل ارگ و ادامه کاوش‌ها در محدوده شارستان از روز پنجم ارديبهشت ماه امسال شروع شد و تا پايان روز پنجم تير ماه نيز ادامه داشت. احمد نيک گفتار سرپرستي هيأت کاوش در شهر تاريخي بلقيس اسفراين را بر عهده دارد. او با حضور در پايگاه ملي شهر بلقيس توضيحاتي را به خبرنگار اعزامي مهر به خراسان شمالي، پيرامون فعاليت‌هايش در اين فصل از کاوش‌هاي باستان‌شناسي در شهر تاريخي بلقيس ارائه کرد.

نيک گفتار يکي از مهمترين اقدامات در فصل هفتم کاوش را بررسي ساختار ستوني و بناي آجر فرش شده و صحن حياطي دانست که احتمال مي رود بقاياي يک مسجد تاريخي باشد.

وي گفت: تپه منار يکي از مهمترين بخش‌هاي شهر تاريخي بلقيس است چون حمدالله مستوفي درباره آن گفته است «اينجا مسجدي بوده با ۱۲ گز خياطي در اطرفش.» همچنين اينجا تنها مسجدي بوده که با آجر ساخته شده و داراي گچ بري هاي نفيس است و اکنون اين گچ بري ها را مي توان در محل پايگاه و آيينه خانه مفخم نيز مشاهده کرد.

باستان‌شناسان هنوز مشغول کارند

با اينکه کاوش‌هاي باستان شناسي در اين محوطه باستاني از سال ۵۲ انجام شده اما تيم باستان شناسي استان خراسان شمالي بر اين باور هستند که هنوز کاوش‌ها در اين محوطه مستلزم کار بيشتر در فصول بيشتر است. بنابراين تا هر زمان که اعتبار وجود داشته باشد و بتوانند، کاوش‌هاي خود را در فصل هاي بعدي ادامه مي‌دهند تا به سوالات بيشتري پاسخ دهند.

زماني که حفر کانال‌هاي آبرساني به منظور تامين آب کشاورزي اراضي قصبه اسفراين آغاز شد، در مسير حفر کانال مسير لوله‌هاي آب باعث تخريب گسترده آثار تاريخي شد، اين فعاليت باعث شد تا اداره کل ميراث فرهنگي خراسان شمالي درصدد تعيين حريم شهر تاريخي بلقيس برآيد.

شهر بلقيس

به همين منظور گروهي از باستان شناسان مشغول به گمانه‌زني در اين محوطه براي تعيين حريم شدند که ازمهمترين نتايج اين کاوش مي‌توان به مشخص کردن وسعت مجموعه بنا، کشف بقايايي از گورستان، گاه‌نگاري شارستان و... اشاره کرد.

پس از آن به تدريج با ارائه گزارش گمانه‌زني و چاپ مقالاتي درباره تاريخ باستان شناسانه اين شهر کهن، توجه‌ها به سوي اين مجموعه جلب شد و در سال ۱۳۸۸ مجموعه شهر بلقيس به عنوان پايگاه ميراث فرهنگي مصوب شد و فصل دوم کاوش و گمانه زني هاي باستاني نيز در همين سال عمدتا در چهارچوب ارگ و اطراف آن انجام شد.

مرمت ارگ در زمان سربداران و صفويه

براساس شواهد و يافته‌هاي باستان شناختي و همچنين اشاره متون تاريخي قرون ششم و هفتم هجري قمري به وجود ارگ و بارو در  اسفراين، مي توان ساخت ارگ شهر بلقيس را تا دوره سلجوقي يا اندکي پيش از آن به عقب برد و اين طور گفت که اين مکان در زمان سربداران و صفويه ارگ چندين بار مرمت شده است.

 نتايج به دست آمده بيانگر آن است که ساختمان ارگ بدون پي بوده و ساخت آن مستقيما از روي زمين آغاز شده است و طبق گمانه هاي ايجاد شده در داخل ارگ، ارگ بر روي زميني مسطح و همتراز با زمين هاي هموار دشت مجاور و بر روي يک پشته خاک طبيعي يا مصنوعي ساخته شده است.

شهر تاريخي بلقيس

فصل سوم اين كاوش‌ها در تابستان سال ۱۳۸۹ با هدف شناخت فضاها و كاركرد بناها در محدوده تپه منار و بخش‌هايي كه فعاليت‌هاي ژئومغناطيس صورت گرفته بود، به انجام رسيد. اين فصل از كاوش ها در سه بخش پي كاوي و آواربرداري، لايه نگاري و كاوش افقي انجام شد كه شناسايي فضاهاي مهم ترين دوره استقراري شهر تاريخي بلقيس – ايلخاني يكي از اين اهداف بود.

علاوه بر اين، اين فصل از كاوش ها به شناسايي بخش هاي صنعتي شهر از جمله کوره سفالگري و شناخت فضاهاي معماري قرون چهارم و پنجم هجري قمري در قسمت هاي جنوبي تپه منار شد.

فصل چهارم اين كاوش ها در تابستان سال ۱۳۹۰ با دو هدف عمده پي کاوي ديوار شارستان و شناخت فضاها در محدوده ارگ بلقيس و شارستان با تاکيد بر تپه منار انجام شد.

فصل پنجم کاوش شهر تاريخي بلقيس اسفراين نيز در بهار و تابستان سال  ۱۳۹۱ با  دو هدف عمده پي کاوي ديوار شارستان و شناخت فضاها در محدوده شارستان با تاکيد بر تپه منار انجام شد که از مهمترين نتايج و کشفيات آن مي توان به کشف دوسازه آبي از نوع آب انبار اشاره کرد  که در نوع خود بي نظيرند.

هنرنمايي با شاخ قوچ و ميش!

از ديگر يافته‌ها در اين بخش مي‌توان به بقاياي فراواني از شاخ اشاره کرد که اين شاخ‌ها در خارج از فضاي ستوندار، درکف يک اتاق مربوط به قرون سوم و چهارم کشف شد. طبق شواهد بدست آمده اين شاخ ها متعلق به قوچ و ميش کوهي است که به صورت منظم قطعه و برش خورده‌اند که گويا ساخت يک شي هنري يا غيره درتفکر صنعتگر آن بوده است. اما به دليل يافت نشدن وسايل خاص درپيرامون آنها در مورد کاربري و استفاده از آنها اطلاعي حاصل نشد.

شهر تاريخي بلقيس

سرفصل ششم کاوش‌هاي باستان شناختي شهر تاريخي بلقيس اسفراين در تابستان سال ۱۳۹۳انجام شد افزود: پاسخ به سوالات مطروحه درباره وجود آثار معماري درون ارگ تاريخي و در صورت وجود تلاش براي تاريخ گذاري و شناخت کاربري فضاها و توسعه دامنه شناخت و آگاهي از ساختارداخلي ارگ باهدف آماده سازي زيرساخت‌ها براي مرمت اضطراري و تکميلي در داخل ارگ در چارچوب دو ترانشه در ابعاد مختلف از اهداف اين کاوش بود که به انجام رسيد.

 اولين کشفيات اين کاوش نشان از يک سازه داشت که احتمالا با آب، مصالح آجر و شفته آهک و درمواردي قلوه سنگ ساخته شده‌است که در حفاري هاي غيرمجاز، بخش هاي اعظم آن تخريب شده بود و به همين دليل هيچ اظهار نظري درمورد نوع کاربري آن نشد.

شهر تاريخي اسفراين مشهور به «شهر بلقيس» در ۳ کيلومتري جنوب غرب شهر کنوني اسفراين قرار گرفته است. اين شهر اسلامي بالغ بر ۱۸۰ هکتار وسعت دارد و از يک مجموعه آثار شامل بقاياي ارگ و خندق پيرامون آن و شارستان شامل: برج و بارو، مقبره شيخ آذري، ويرانه‌هاي معروف به منار تپه (مسجد جامع)، کوره سفالگري، آب انبار، بازار، کاروانسرا، بناي معروف به يخدان ها و يک گورستان وسيع در نزديک دروازه شرقي تشکيل شده است.

کشف سيستم آبرساني در شهر بلقيس

اما مهمترين بخش اين کاوش‌ها کشف سيستم‌هاي پيچيده آبرساني در اين شهر تاريخي بوده است. کشف صحن بزرگ با رواق‌هاي پيراموني مربوط به دوره ايلخانان در تپه منار و يک سيستم آبرساني پيچيده در داخل ارگ مربوط به دوره صفوي و ايلخاني ازمهمترين کاوش هاي فصل هفتم شهر تاريخي بلقيس اسفراين است.

در شارستان در بخش معروف تپه منار يک صحن بزرگ با رواق‌هاي پيراموني با يک ورودي آجر فرش که ايوان آن مزين به گچبري‌هاي از نوع برهشته بوده کشف شد که در نوع خود از بي نظيرترين گچبرهاي دوران اسلامي  در دوره ايلخانان به شمار مي رود . 

ادامه تالار ستون دار(شبستان مسجد) و يک سيستم آبرساني (قنات) نيز از ديگر موارد کشف شده در تپه منار است. اين تالار ستون دار از دو جهت شمالي و جنوبي با ديوار ضخيم احاطه شده و گستردگي آن به سمت شرقي و غربي است که داخل اين تالار ۱۶ ستون آجري به ابعاد يک در يک متر قرار گرفته است و کاربري اين سازه به دليل گستردگي  نياز به کاوش هاي باستان شناسي دارد.

شهر تاريخي بلقيس

 سيستم آبرساني (قنات) که از جبهه شرقي تالار ستون دار کشف شد که به سمت شمالي- جنوبي با تنبوشه هاي بزرگ(کول) به ابعاد ۱۶ سانتي متر عرض و ۵ سانتي متر ضخامت گسترش دارد براي مقاومت بيشتر اين سازه اطراف تنبوشه ها را با ملاتي از گل که بسيار سخت و محکم است پوشانده و همچنين براي مقاومت در مقابل فشار وارده از سطح زمين ابتدا روي کول‌ها را با کول‌هاي شکسته و قطعات آجر پوشانده و سپس روي آن را با يک رديف آجر با ملات گل کار کرده اند.

در وسط اين سيستم آبرساني يک دريچه به صورت نيم دايره وجود دارد که با آجرهاي به ابعاد ۵ در ۱۳ در ۲۵ ساخته شده که محلي براي لايروبي و برداشت آب بوده است. از لحاظ کاربري اين سازه احتمالا در گذشته يکي از قنات‌هاي شهر کهن اسفراين جهت تامين آب شهر محسوب مي‌شده که در متون تاريخي نيز به اين قنات ها اشاره شده است.

از مهمترين کشفيات در در داخل ارگ مي توان به يک حياط مرکزي اشاره کرد که تمام درگاهي‌هاي منازل مسکوني که در فصل ششم بدست آمد به اين فضا منتهي مي‌شود در اين حياط يک سيستم آبرساني پيچيده و منظم که شامل يک حوض انبار به ابعاد ۲۷۰*۳۲۰ با ارتفاع ۱۵۰ سانتي متر داراي ديواري از جنس شفته آهک به ضخامت ۲۵ سانتي متر که سطح ديوار مزين به اندود ساروج و کف آن آجر فرش است.

جزئيات شبکه آبرساني منازل مسکوني

احمد نيک گفتار درباره اين سازه‌هاي آب‌رساني به خبرنگار مهر گفت: در مورد منبع تامين آب آن به دليل عدم گستردگي کاوش هيچ اظهارنظر قطعي نمي‌توان کرد اما مي توان احتمال داد  آب از طريق خندق موجود در پيرامون ارگ و از طريق تنبوشه‌هايي از جنس سفال، وارد يک برکه مي‌شده که پس از رسوب گذاري گل و لاي و زلال شدن آب از طريق تنبوشه‌اي ديگر وارد حوض انبار مي شده است. 

وي افزود: اين حوض انبار علاوه برمنبع تامين آب ساکنين با توجه به قرارگرفتن در مسير جهت وزش باد و درگاهي‌هاي منازل مي توانسته به عنوان خنک‌کننده منازل هم کاربري داشته باشد. چند منزل مسکوني نيز با کف گچي و کوبيده با ديوارهاي از خشت با پي چينه‌اي و سنگي و با خشت هايي به ابعاد ۵*۲۵*۲۵ سانتي متر با ملات گل ساخته شده‌اند و براي اندود ديوار ها از گچ، کاه گل و گل اخري استفاده شده است.

نيک گفتار همچنين به يافته هايي از خانه هاي مسکوني در شهر بلقيس اشاره کرد و گفت که هنوز نمي توانند پيش بيني کنند چه تعداد خانوار در اين شهر زندگي مي کرده است اما از روي ضخامت ديوار اين خانه ها مي توان گفت که دو طبقه بوده‌اند. همچنين اطراف ديوارها از رنگ اخرايي براي جلوگيري از ورود پشه استفاده مي‌شده است به همين دليل آنها برخي از اين بخش‌ها را بازسازي کرده اند از جمله تنورهاي کشف شده در اين خانه ها و يا درگاه‌هاي چوبي آن.

وي ادامه داد: هر خانه يک تنور دارد و در فضاي باز نيز سيستم آب رساني وجود داشته چون اين محوطه بالاتر از سطح زمين بود بنابراين مي بايست از سيستم هاي آبرساني استفاده مي شد.

برخي از بخش‌هاي اين شهر تاريخي آن طور که باستان شناس اين محوطه گفت داراي ديوارهاي سست متعلق به دوره صفويه است که وقوع هر زلزله و يا اتفاقي موجب ريزش آنها مي شود چون روي نخاله قرار دارند اما ديوارهاي دوره ايلخاني بسيار محکم تر هستند.


منبع : خبرگزاري مهر

این خبر را با دوستان خود به اشتراک بگذارید

  • شهر تاريخي بلقيس اسفراين

    شهر بلقيس يکي از بزرگترين بناهاي خشتي و گلي ايران و از جمله جاذبه هاي گردشگري زيباي خراسان شمالي است که در ۳ کيلومتري جنوب غرب  اسفراين قرار گرفته است؛ شهر تاريخي بلقيس بالغ بر ۱۸۰ هکتار وسعت دارد و از شاهکارهاي معماري باستاني خراسان تلقي مي شود.

    0 دیدگاه 2633 بازدید


تگ ها